Ông theo đạo Phật, nhưng lại sống trong một gia đình khá đặc biệt bởi vợ và hai con đều là người Công giáo. Tuy vậy, những bản thánh ca mà ông viết, lại ít chịu tác động từ “phe” có đạo trong nhà mà theo ông, phần lớn nó được nung náu từ những cảm nhận từ ơn trên.

“Vì tôi thấy Đức Mẹ”

Nhạc sĩ Hoàng Cương viết nhạc thánh ca không nhiều, nhưng trong số đó hầu hết lại viết về Đức Mẹ. Tôi hỏi tại sao, ông trả lời khá dè dặt: “Vì tôi thấy Đức Mẹ”.

Đó là câu chuyện ông được thị kiến Đức Mẹ mà ông giấu kỹ, ít khi ông kể lại cho ai vì “chưa chắc người ta tin”. Ông kể, gia đình ông gốc Huế, theo Phật giáo. Hồi đó ông đi gặp một ông thầy để khai nhỡn.

Lúc ra về thầy dặn, đêm về thấy gì thì mai đến cho thầy biết. “Tôi thấy Đức Mẹ”. Hôm sau ông gặp thầy báo kết quả, thầy phán: “Thế là đúng rồi, đó là ngày Đức Mẹ lên trời”.

Nhạc sĩ Hoàng Cương lý giải thêm: “Có lẽ vì bà nhà tôi là người Công giáo. Bà ấy vẫn thường xuyên đọc kinh, đi lễ. Có lần bị ốm, tôi lấy Kinh Thánh ra đọc nên cũng biết chút chút về đạo. Nhưng tôi cũng không nghĩ ra được khi khai nhỡn lại thấy Đức Mẹ”.

Có lẽ từ đó ông có cái duyên viết về Đức Mẹ và viết từ những cảm nhận tâm linh. Nhạc sĩ Hoàng Cương cho hay, bản Ave Maria được ông viết từ sự thôi thúc xung quanh chuyện cô con gái (Nghệ sĩ Violin Hoàng Linh Chi) làm thủ tục lấy chồng.

“Tôi viết bản canon Ave Maria bốn bè vào khoảng năm 2007, năm 2008 trình diễn tại nhà thờ Ba Chuông. Lúc mà tôi viết Ave Maria, có một cảm hứng như một lời khẩn cầu. Bản nhạc dễ hát, lời rất dễ, chỉ là gọi tên Đức Mẹ”.

Ông kể, con gái ông sống ở Tây Ban Nha và yêu một anh chàng người Tây Ban Nha, gia đình có đạo, cả nước cũng có đạo vì ở Tây Ban Nha Công giáo là quốc giáo. Ở đất nước này, góc phố nào cũng có nhà thờ.

Do vậy, nếu làm thủ tục cưới theo nhà thờ thì rất nhanh. Còn nếu đăng ký kết hôn theo dân sự thì phải xếp hàng chờ tới ba năm. Tây Ban Nha có một điểm rất đặc biệt, nếu làm các thủ tục hôn nhân trong nhà thờ thì đương nhiên nó được luật pháp công nhận. Tức là nếu làm thủ tục và lễ cưới ở nhà thờ rồi thì không phải dẫn nhau ra chính quyền để đăng ký kết hôn nữa.

Tuy nhiên, dù làm theo thủ tục nhà thờ thì vẫn không hề đơn giản với hoàn cảnh một cô gái Việt Nam như Hoàng Linh Chi. Chi đã gặp không biết bao nhiêu khó khăn khi trong sổ Gia đình, ở phần chịu phép Thêm sức lại ghi thiếu năm… Rồi thì có những văn bản bằng tiếng Tây Ban Nha cần phải dịch để công chứng, nhưng ở ngoài các dịch vụ họ không thể dịch được những từ ngữ về đạo.

May thay có một linh mục từng học ở Tây Ban Nha dịch giúp. “Ở đây có sự giúp đỡ rất nhiều từ các cha và tôi cảm nhận nếu không có sự trợ giúp từ ơn trên thì không thành”, Nhạc sĩ Hoàng Cương tâm sự.

Bản concerto viết từ cảm hứng rước kiệu Đức Mẹ

Khi sang Tây Ban Nha dự đám cưới con gái, Nhạc sĩ Hoàng Cương được chứng kiến không khí đạo hạnh của xứ sở quốc giáo. Một trong những điều ấn tượng nhất đối với ông là chứng kiến buổi rước kiệu Đức Mẹ. Tượng Đức Mẹ trên kiệu với những ngọn nến lung linh cao ngất ngây.

Những người khiêng kiệu đứng khuất trong tấm vải che kiệu. Họ bước nhẹ nhàng từng nửa bước, nửa bước một khiến chiếc kiệu di chuyển rất êm như có một bộ máy vận hành và di chuyển bằng bánh xe.

Kiệu Đức Mẹ đi đến đâu thì dân chúng đứng trên các ban công dọc theo đường phố hát vang những bản thánh ca xen lẫn tiếng chuông nhà thờ réo rắt. Đoàn kiệu cứ vậy di chuyển mấy tiếng đồng hồ mới quay trở lại sân nhà thờ.

Từ không khí đầy cảm xúc thánh thiêng đó, Nhạc sĩ Hoàng Cương đã viết bản Concerto cho Violin và Oboa tặng cho con gái và chàng rể (là nghệ sĩ kèn Oboa). Mở đầu bản nhạc là tiếng chuông nhà thờ trung tâm thành phố Cordoba.

“Ở đấy chuông nhà thờ không là chuông, mà nó là một câu guitar, cho nên tôi đưa câu nhạc của guitar đó vào mở đầu bản nhạc mô phỏng phần đầu của buổi rước kiệu Đức Mẹ. Cuối bản nhạc lại trở lại tiếng chuông đó và kết thúc trong đêm tối”, Nhạc sĩ giải thích.

Cho đến nay, bản Concerto này đã được trình diễn ở nhiều chương trình hòa nhạc và trên truyền hình. Mỗi lần xuất hiện trên truyền hình để giới thiệu về tác phẩm này, Nhạc sĩ Hoàng Cương đều giới thiệu rõ đây là tác phẩm viết về Đức Mẹ.

Viết về Chúa Giêsu nhưng lại cũng là viết về Đức Mẹ

Trong số những bản thánh ca của Nhạc sĩ Hoàng Cương có bản Đêm trong ngần đã được Đức cha Micae Hoàng Đức Oanh duyệt Imprimatur và được in trong tập Hát dâng tình Chúa (NXB Tôn giáo).

Bài này ông lấy cảm hứng từ một bức tranh Giáng sinh có hình ảnh Chúa hài đồng nằm trong máng cỏ, các Thiên thần hát ca, Đức Mẹ và thánh Giuse ngồi quanh đống lửa hồng ấm áp. Đây là một trong những bản nhạc hiếm  hoi ông viết về Chúa Giêsu, nhưng thực ra cũng lại là viết về Đức Mẹ.

Lần đầu tiên phổ biến ca khúc này, ông đưa cho nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu (ông Nguyễn Đình Đầu là ông dượng của Nhạc sĩ Hoàng Cương). Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu gửi cho Báo Công giáo và Dân tộc đăng trong  số đặc biệt Giáng sinh.

Sau này Nhạc sĩ Hoàng Cương cũng đưa cho nhiều người Công giáo, trong đó có nhiều học trò ông. Thế  nhưng “không hiểu sao họ cứ né né, không sử dụng. Có lẽ vì họ ngại tôi là người ngoại đạo”, Nhạc sĩ thổ lộ.

Ông cho biết, ông có đưa cho một cậu thanh niên hàng xóm để hát chơi. Rồi anh ấy mang đến nhà thờ Vườn Chuối và ở đó nhiều năm nay vẫn hát.

LM ANRÊ ĐỖ XUÂN QUẾ, OP:
Không có quy định quyền sáng tác dành cho người trong hay ngoài Công giáo
Theo truyền thống, người sáng tác thánh ca, trước hết, là người có đức tin Công giáo và việc sáng tác là đề để ca tụng Chúa. Sau Công đồng Vaticano II, ngày càng có nhiều nhạc sĩ ngoài Công giáo viết thánh ca.
Cần phân định rõ thánh ca dùng trong phụng vụ với bài ca mang đề tài tôn giáo. Ở bài ca mang đề tài tôn giáo (đại chúng thường gọi chung là thánh ca) không có quy định quyền sáng tác dành cho người trong hay ngoài Công giáo.
Ở thánh ca dùng trong Phụng vụ cần lưu ý chỉ dùng những sáng tác mang nội dung tôn giáo được xác nhận “không có gì ngăn trở” (Nihil Obstat) và “được phép in” (Imprimatur)…
Bài Ave Maria của Hoàng Cương là một canon bốn bè tôi đã nghe Ban Hợp xướng Suối Việt trình bày trong đêm nhạc Giai Điệu Vĩnh Hằng tại nhà thờ Thánh Đa Minh Ba -Chuông và o năm 2008. Trong đó, ca từ chỉ là Ave Maria, chắc chắn là không có gì ngăn trở.

HOÀNG MẠNH HÀ

>> Thầy Đại Chủng sinh viết vọng cổ cho Lời Chúa

The post Vị nhạc sĩ ngoại đạo sáng tác thánh ca appeared first on Đồng Hành.

Đề tài Đức Mẹ trong lịch sử

Một trong những ca điệu cổ xưa nhất về Đức Mẹ Maria được cho là của thánh Ambrosio thành Milano (339- 374). Còn một trong những sáng tác sớm nhất thời Trung đại về Đức Maria là bài thánh ca phổ biến bằng tiếng Latin Salve Regina (Kính chào Nữ vương) của một tu sĩ dòng Biển Đức ở đảo Reichenau (hồ Bodensee hay Constance nằm trên ba nước Đức, Áo và Thụy Sĩ).

Tác phẩm này tồn tại dưới nhiều phiên bản nhạc bình ca. Trong phụng vụ các giờ kinh, ở cuối phần Thánh vụ, người ta hát một trong bốn đối ca về Đức Mẹ. Đó là các bài: Alma Redemptoris Mater (Mẹ Đấng Cứu chuộc), Ave Regina Caelorum (Lạy Nữ vương Thiên đàng), Regina Coeli (Nữ vương Thiên đàng) và Salve Regina (Kính chào Nữ vương). Những bài này được xếp vào hàng “các sáng tạo đẹp nhất thời Trung đại”.

Vào thời Phục hưng, nhà soạn nhạc Giovanni Pierluigi da Palestrina được coi như người có công đầu trong việc hồi phục giá trị của thánh nhạc, giúp cho âm nhạc của Giáo hội Công giáo thoát khỏi ảnh hưởng của nhạc thế tục.

Tiêu biểu cho công lao đó là bộ lễ Đức Giáo hoàng Marcellus. Tuy nhiên, thật thiếu sót nếu không nhắc đến nhiều bộ lễ về Đức Mẹ rất hay của ông như: Missa Salve Regina, Missa Alma Redemptoris, Missa Regina Coeli, Missa de Beata Virgine… Nhiều ca đoàn Việt Nam đã từng hát và cảm nghiệm vẻ đẹp thánh thiện nơi bài thánh ca đa âm Ave Maria của tác giả Tomás Luis de Victoria.

Sau ông ít lâu, vào cuối thời Phục hưng, Monteverdi đã có nhiều sáng tác về Đức Mẹ, trong đó nổi tiếng nhất là Vespro della Beata Verginei (Kinh chiều cho Đức Trinh nữ rất thánh). Người thứ ba trong dòng thánh nhạc đa âm Phục hưng là Orlando di Lasso được coi là người có nhiều sáng tác thể loại Magni cat nhất châu Âu và đã dùng những bài này chống lại cuộc cải tổ tôn giáo (Tin Lành) tại Đức.

Bước sang thời kỳ Baroque, âm nhạc về Đức Maria tuy chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của truyền thống Latin nhưng vẫn phát triển được những đặc điểm riêng. Có nhiều bài hát ca ngợi tính thánh thiện đặc biệt của Đức Mẹ và đa số dùng hình thức kinh cầu (litany) để biểu lộ lòng tôn kính Mẹ Maria.

Trong khi ở Đức, Ý và Pháp, các bài ca về Đức Mẹ thường có nội dung nài xin phù hộ cho một thành phố hay vùng miền nào đó thì ở Ba Lan và Hungary, các sáng tác Baroque về Đức Maria lại nhấn mạnh đến việc bảo vệ cho cả quốc gia.

Lúc này bắt đầu xuất hiện những bài thánh ca về Đức Mẹ bằng tiếng bản xứ. Nhạc về Đức Mẹ triển nở khắp châu Âu, đặc biệt những nước không chịu ảnh hưởng của cuộc cải tổ tôn giáo như Ý, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Pháp,…

Trong kỷ nguyên Ánh sáng (thế kỷ XVIII) và thời kỳ sau đó, các nhà soạn nhạc kinh điển như Haydn, Mozart và lãng mạn như Schubert, Dvořák đều có những sáng tác giá trị về Đức Mẹ. Mozart đã sáng tác những bộ lễ Latin để tỏ lòng tôn kính Đức Maria, Haydn có hai bộ lễ Maria nổi tiếng là Missa Cellensis in honorem Beatissimae Virginis Mariae (bộ lễ tôn kính Đức Trinh nữ Maria rất thánh) số 3 và số 5. Schubert thì có ca khúc Ave Maria bất hủ. Dvořák có tác phẩm thanh khí nhạc Stabat Mater (Mẹ đứng đó).

Qua nhiều giai đoạn, những sáng tác về Đức Mẹ đã phát triển thành một số thể loại âm nhạc mà nhiều tác giả trên thế giới đã có công hình thành và đóng góp tác phẩm hoặc muốn thử tài năng sáng tác của mình. Ở đây chúng ta bàn đến khía cạnh âm nhạc của hai thể loại nổi tiếng nhất: Magnificat và Stabat Mater.

Magnificat – Linh hồn tôi tán dương ngài

Magni cat còn được gọi là bài thánh ca của Đức Maria, thường được hát hay đọc trong phụng vụ Kitô giáo. Đó là một trong tám bài ca vãn (hymn) cổ xưa nhất và có lẽ là bài ca đầu tiên về Đức Mẹ. Bản văn của bài thánh ca này lấy trực tiếp từ Tin Mừng Luca (1, 46-55) thuật lại việc Maria lên tiếng ca ngợi Thiên Chúa và để trả lời người chị họ Elizabeth trong lần Mẹ đến thăm. Từ một bài thánh ca, Magni cat đã trở thành một thể loại âm nhạc với nhiều hình thức khác nhau.

Không chỉ có Giáo hội Công giáo dùng âm nhạc để tỏ lòng tôn kính Đức Maria. Trong thánh nhạc Anh giáo, Magni cat và Nunc dimittis (Giờ đây xin thả tôi tớ Ngài về” (Lc. 2, 29), còn gọi là bài ca của ông già Simêôn) là một phần thường quy của giờ kinh tối.

Người Việt Nam nặng tình mẫu tử nên cũng có nhiều bài ca về Đức Maria trong thánh ca phụng vụ cũng như các bài ca bình dân tôn giáo. Ngày nay âm nhạc về Đức Mẹ là một yếu tố ắt phải có của nhiều cách biểu hiện lòng tôn kính Đức Trinh Nữ trong đạo Công giáo.

Nhiều nhà soạn nhạc nổi tiếng như Thomas Tallis, Ralph Vaughan Williams, John Taverner… viết bộ Mag and Nunc cho hợp xướng a cappella hoặc với organ đệm. Gần đây nhất, năm 2011 nhà soạn nhạc người Anh Clive Strutt (1942) thuộc Giáo hội Chính thống Phục sinh đã cho công diễn bản Magni cat của mình có ca từ vừa tiếng Latin vừa tiếng Anh.

Từ thế kỷ XIV đến đầu thế kỷ XXI đã có khoảng 250 nhà soạn nhạc từ nhiều nơi trên thế giới đã sáng tác Magni cat với nhiều hình thức, thể loại khác nhau.

Stabat – Mẹ đứng đó

Một thể loại âm nhạc khác cũng được hình thành từ nhiều hình thức của một bài thánh ca, đó là Stabat Mater (Mẹ đứng đau khổ), xuất phát từ một bài thơ ở cuối thế kỷ XII, mô tả Đức Mẹ đứng cạnh thánh giá Chúa Giêsu. Từ đó đến các thế kỷ sau đã có nhiều nhà soạn nhạc Tây Âu sáng tác về đề tài này.

Có lẽ bản Stabat Mater của nhà soạn nhạc Tiệp Khắc Antonín Dvořák được biết đến và trình diễn nhiều nhất và sau đó là bản của Poulenc. Đang khi viết một tác phẩm thế tục, Dvořák đã ngừng lại, dồn hết mọi đau khổ của mình vào để sáng tác Stabat Mater sau cái chết của đứa con còn nhỏ của mình.

Với Poulenc, ông sáng tác Stabat Mater để kỷ niệm cái chết của bạn ông – nghệ sĩ Christian Bérard. Ban đầu, Poulenc định viết một Requiem cho biến cố này nhưng sau khi đi viếng Đức Trinh Nữ Đen tại Rocamadour (Tây Nam nước Pháp), ông đã thay đổi và chọn đề tài về Mẹ sầu bi.

Vivaldi lại xây dựng Stabat Mater cho giọng alto lĩnh xướng và dàn nhạc. Và đến Schubert thì lần đầu tiên Stabat Mater được viết bằng tiếng Đức với cấu trúc đồ sộ: Các giọng lĩnh xướng (soprano, tenor, bass), hợp xướng bốn bè SATB, dàn nhạc giao hưởng trung bình.

Sau ông, Stabat Mater của Oldroyd được viết bằng tiếng Latin và cả tiếng Anh, các Stabat Mater của Szymanowski và Bebenek có ca từ tiếng Ba Lan, sáng tác của Alfeyev sử dụng tiếng Nga.

TS NGUYỄN BÁCH

>> Dâng hoa Đức Mẹ: Phục hồi và cách tân kho báu của tổ tiên

The post Tháng dâng hoa, tìm hiểu về dòng nhạc Đức Mẹ appeared first on Đồng Hành.

Truy tìm vãn dâng hoa nguyên bản

Theo nhạc sĩ Trần Văn Luân, đội hình và động tác dâng hoa cổ không khác gì nhiều so với ngày nay. Về hình thức thì các con hoa dâng nhuần nhụy hơn bây giờ. Những động tác như xuyến chân, động tác tay khá tỉ mỉ.

Một đoạn nhạc trong bài Vãn hoa 12 sắc đã được dùng trong khi rước hài cốt Thánh Tử đạo trong Lễ tuyên thánh 117 thánh t đạo Việt Nam tại Vatican năm 1988. Chính Đức Hồng y Trịnh Văn Căn là người đem băng cassette của bộ dâng hoa giới thiệu cho ban tổ chức.

Còn về mặt âm nhạc, vãn dâng hoa cổ dựa trên làn điệu mang âm hưởng dân ca phía Bắc, đôi nét theo hướng chèo cổ. Giai điệu thì khúc thức không thật rõ ràng với lời thơ lục bát. Các từ trong bài lặp lại, gieo vần, phối nhạc và được kéo dài ở đuôi câu. Thời gian cho mỗi cuộc dâng hoa lên đến hơn nửa giờ đồng hồ.

Thời gian sau khi vãn dâng hoa cổ được khôi phục và tìm cho mình chỗ đứng trong sinh hoạt đức tin thì Đức Hồng y lại đặt vấn đề với nhạc sĩ Luân. Vì lý do vãn dâng hoa cổ kéo dài khiến giới trẻ không đủ kiên nhẫn để tham dự. Có những đoạn nhạc trong bài ngân dài và lặp lại nhiều lần với các nguyên âm như i, a, ư,…

Cùng với đó, tư tưởng và từ ngữ trong các bài vãn cổ đã không còn được mới mẻ. Có nhiều từ như “mọn mày”, “bồ liễu”, “nơm quỉ”… khiến người nghe không hiểu ý tứ trong bài dâng hoa.

Vì thế, việc xây dựng bộ vãn dâng hoa mới là rất cần thiết. Yêu cầu mà Đức Hồng y đưa ra là bộ dâng hoa phải có giai điệu dân tộc, lời súc tích, gọn gàng nhưng nói lên được những nhân đức và lòng tôn kính đức hạnh của Mẹ Maria.

Liên tục sáng tác các bộ vãn dâng hoa mới

Trong hai năm chuẩn bị, bà Maria Lưu Ngọc Vinh (phu nhân của Nhạc sĩ Trần Văn Luân) đã sáng tác bộ dâng hoa mới. Trong suốt hành trình thực hiện, Nhạc sĩ Trần Văn Luân là người chỉnh sửa và chấp bút lại cho các bộ vãn dâng hoa ấy. Bộ đầu tay là Vãn dâng hoa năm sắc (vãn Mân Côi), chính thức được đưa vào sử dụng năm 1980.

Năm đó, sau khi kết thúc kỳ họp Hội đồng Giám mục Việt Nam tại Hà Nội, các đức giám mục cũng tham dự giờ dâng hoa kính Đức Mẹ. Bộ vãn dâng hoa mới đã chinh phục nhiều người với lời lẽ đơn sơ, khúc chiết mang tư tưởng hy vọng của Đức Hồng y Phanxicô Xavier Nguyễn Văn Thuận.

Hơn thế, bộ vãn được xây dựng có hệ thống với bài ca mở đầu, dâng các sắc hoa, bài hát có nhiều đội hình khác nhau. Về âm nhạc, bộ vãn được viết trên làn điệu dân ca thuộc nhiều vùng khác nhau miền từ Bắc tới Nam. Thời lượng cho những buổi dâng hoa khoảng 20 phút.

Tới năm 1985, bà Maria Lưu Ngọc Vinh tiếp tục sáng tác bộ dâng hoa với 12 sắc là những nhân đức của Đức Mẹ. Đây được cho là bộ vãn dâng hoa công phu nhất sau hơn hai năm miệt mài. Chất liệu mà bộ vãn dâng hoa sử dụng là dân ca các miền khác nhau chứ không dùng nguyên bản. Trong đó có những sắc hoa dùng theo lối ngâm thơ cả ba miền Bắc, Trung, Nam. Đặc biệt, bộ vãn dâng hoa đã đưa ra rất nhiều sắc hoa mới và lạ vào để nêu bật nhân đức của Mẹ như hoa thiên lý, hoa đào, hoa đơn, hoa mộc…

Bộ vãn riêng cho trẻ em

Sau bộ vãn dâng hoa năm sắc và 12 sắc, cha chính Tông thuộc nhà thờ Lớn lại ngỏ lời với gia đình Nhạc sĩ Trần Văn Luân xây dựng một bộ vãn dâng hoa dành riêng cho trẻ em với lời lẽ mộc mạc, dễ mến.

Chính nét đơn sơ, đáng yêu đến vụng về của những đứa trẻ lớp 1 hoặc mẫu giáo sẽ khiến nhiều người yêu mến và muốn tham dự giờ dâng hoa kính Đức Mẹ hơn. Ngay sau đó, bà Maria Lưu Ngọc Vinh tiếp tục cho ra đời bộ dâng hoa kính Đức Mẹ dành riêng cho trẻ em nhưng cũng để kéo lòng sùng kính của cả người lớn.

Vẫn mang nét dân ca, lời thơ giản dị cùng đội ngũ con hoa là những em bé bước đi chưa vững, tiếng hát còn ngọng nghịu, bộ vãn dâng hoa mới đã in dấu ấn trong lòng người tham dự giờ kính Đức Mẹ. Bộ vãn được in trong tập 4 Thánh ca Địa phận Hà Nội.

Tới năm 2016, bà Maria Lưu Ngọc Vinh tiếp tục sáng tác bộ dâng hoa mới về Lòng Chúa thương xót nhằm vào dịp Năm Thánh. Tuy nhiên, vì nhiều lý do khác nhau mà bộ vãn dâng hoa chưa có điều kiện in ấn.

Mỗi độ mùa hoa về, con cái của Mẹ lại dâng lên những tâm tình qua câu kinh, qua những điệu vũ, vần thơ và bài hát. Cuộc sống với những vần xoay, chuyển dời khiến những vẻ đẹp truyền thống cần điều chỉnh cho phù hợp. Nhưng không vì thế mà xóa sổ những cái đẹp mang màu phong rêu. Chúng ta cần tiếp nhận những cái hay để phát huy, đổi mới nhưng vẫn cần giữ được cái hồn xưa đọng lại.

NHẠC SĨ TRẦN VĂN LUÂN:
Mất nửa năm để ghi lại bộ vãn cổ
Thời gian đó, mỗi tuần 1-2 lần, tôi lại ngồi với các chị lớn tuổi dưới Kẻ Sét (Làng Tám, Giáp Bát, Hà Nội hiện nay) để ghi chép lại và hoàn thiện bộ vãn dâng hoa cổ.
Tôi phải nghe đi nghe lại lời, định cao độ và trường độ để ký âm. Sau đó thì phải đối chứng lại xem có đúng không.
Thời gian ghi chép lại kéo dài hơn nửa năm trời.

NHẠC TRƯỞNG PHAO-LÔ LÊ ĐOÀI HUY, DÀN HỢP XƯỚNG TRẺ CÔNG GIÁO HÀ NỘI:
Thánh thiêng, dân tộc, nghệ thuật
Ý thức về sự thiêng thánh được kết hợp với tinh thần, cách diễn tả của dân tộc là một đặc điểm có thể nhận thấy rõ ràng trong ba bản vãn dâng hoa của tác giả Maria Lưu Ngọc Vinh.
Một sự xúc động mạnh cho những ai nghiền ngẫm ca từ và âm nhạc của những vãn hoa này. Sự xúc động được tạo nên bởi sự kết hợp khéo léo giữa âm nhạc và ca từ. Dân tộc tính được thể hiện rõ nét thông qua việc sử dụng các điệu thức, những làn điệu dân ca ba miền; nhưng chủ yếu là điệu thức, làn điệu dân ca miền Bắc.
Chúng ta có thể bắt gặp những làn điệu như Người ở đừng về, Hoa thơm bướm lượn, Xe chỉ luồn kim… Cũng có cả việc kết hợp những điệu thức trong một bài hát, ví dụ: Hoa phong lan (Vãn dâng 12 hoa) có sự kết hợp khá đặc biệt giữa điệu thức Rê Vũ (Ai) và điệu thức ngũ cung của người Jrai…
Hơn nữa, tác giả cũng lồng những đặc trưng của những hình thức âm nhạc dân tộc quen thuộc như các đoạn lưu không trong thể loại chèo, làn điệu hát ru được thấy trong bài Hoa hồng, Vãn dâng 12 hoa… Bên cạnh đó ta còn thấy cách xử lý âm tiếng Việt rất linh hoạt trong các tác phẩm của ba vãn hoa, các hư từ i, ư… được sử dụng khéo léo làm cho âm tiếng Việt rõ nghĩa hơn..
Còn rất nhiều điều có thể nói về bộ vãn dâng hoa của tác giả Maria Lưu Ngọc Vinh, nhưng có thể nói vắn tắt cảm nhận trong vài từ sau: Thánh thiêng, dân tộc, nghệ thuật.

AN DUYÊN

>> Dâng hoa Đức Mẹ: Phục hồi và cách tân kho báu của tổ tiên

The post Hành trình phục dựng và cách tân vãn dâng hoa appeared first on Đồng Hành.

Năm nay, do ảnh hưởng dịch bệnh, không có nơi nào tổ chức dâng hoa kính Đức Mẹ. Những người nhớ đến tháng dâng hoa chỉ còn biết khoả khuây nỗi nhớ bằng những hình ảnh cũ hoặc xem lại những video ghi lại của những năm trước.

Lịch phụng vụ và lịch đồng áng cứ nương vào nhau

Tháng Giêng, ăn Tết ở nhà
Tháng Hai, ngắm đứng, tháng Ba ra mùa.
Tháng Tư, tập trống, rước hoa…

Quanh năm, trong khi người Việt mình ở ngoài đời có đến 356 lễ hội (về truyền thống lịch sử , giáo dục đạo đức, vãn cảnh vui chơi) thì nhà Đạo mình xem ra cũng chẳng kém cạnh gì. Nào Mùa Vọng, Giáng sinh, Mùa Chay, Tuần Thánh, Phục sinh, chầu lượt. Mùa nào thức nấy. Ở đây, chỉ xin nói về Lễ Hội Dâng Hoa Đức Mẹ, diễn ra rộn ràng suốt tháng Năm.

Ngày xưa, trong bối cảnh làng quê, xứ đạo sau lũy tre xanh, lịch phụng vụ và lịch đồng áng cứ nương vào nhau mà vận hành sau trước, rất đỗi nhuần nhị, hài hòa. Hình như trời đất cũng chiều lòng người và cỏ cây hoa trái tứ thời bát tiết cứ tươi tốt, sinh sôi.

Câu ca “Tháng Tư, tập trống, rước hoa” là cách tính ngày tháng theo âm lịch, trùng với tháng 5 dương lịch. Làng xóm, dâu giáp xập xình kèn trống, rước sách, kiệu hoa.

Sách Sử ký Địa phận Trung (Phú Nhai đường, 1916, trang 223) mô tả rõ nét: “Trong tháng 5 Tây, quen gọi là Tháng Hoa Đức Bà thì trong các họ nhà xứ và trong nhiều họ lẻ, tối nào bổn đạo cũng đến nhà thờ mà dâng hoa kính Đức Bà.

Lại các tối thứ Bảy và hôm trước các ngày lễ trọng trong tháng ấy thì rước hoa cùng kiệu tượng ảnh Đức Bà. Trong những làng to, thường rước hoa và kiệu tượng Đức Bà một tuần lễ hai lần. Song những họ nhỏ, có khi đến tối dâng hoa đổi lượt, một tối có, một tối không”.

Một dân tộc nặng lòng với thi ca, diễn xướng và lễ hội

Sốt sắng, kính mến Đức Mẹ là một trong những tâm tình đạo hạnh đặc trưng của người Công giáo Việt Nam. Người ta bảo, quan hệ tình cảm máu thịt giữa mẹ con cũng là cái lẽ tự nhiên sẵn có trong đạo thờ Mẫu của tín ngưỡng dân gian (Mẹ sông, Mẹ núi, Mẹ đất, Mẹ nước, Mẹ ngàn).

Hai mệnh đề, hai lối nghĩ. Tôi chỉ mới để bụng, dự cảm, mà chưa dám quy nạp hoặc suy diễn điều gì. Chỉ biết rằng người bên Đạo mình có rất nhiều cách bày tỏ và nhiều hình thức diễn đạt cái tâm tình ấy.

Từ kinh nguyện đến ca vãn, từ các đoàn hội, nghi thức đến múa hát, rước sách, kiệu cờ. Lễ là phần nghi thức trang nghiêm thánh thiêng của phụng tự và Hội là những biểu hiện của cầu thiêng kiêng lành. Cả hai tạo thành hai mặt, tĩnh và động đan xen nhau trong một tâm tình.

Cái gì cũng thành bài bản, lớp lang. Đúng là một dân tộc nặng lòng với thi ca, diễn xướng và lễ hội. Một nhà nghiên cứu đã đưa ra nhận xét:

“Dân Việt vốn ưa ca hát. Tiếng Việt vốn có nhạc tính phong phú, ngay trong những lời kinhh nguyện. Nhật tụng cũng đã là những cung điệu trầm bổng, nhịp nhàng. Cao hơn một bậc nữa là những cung ngân nga khi đọc sách Thánh, những điệu bi ai Mùa Thương Khó, những bài vè vãn dâng tiến Đức Bà.

Tất cả đều thấm nhuần hồn nhạc, lời thơ cổ truyền của dân tộc và sống động đức tin. Sốt sắng và đặc sắc hơn hết là những bài Vãn Dâng hoa, tổng hợp được ba nghệ thuật: Thi, Vũ, Nhạc trong niềm kính mến Đức Mẹ” (Võ Long Tê, Lịch sử Văn học Công giáo Việt Nam, Sài Gòn 1965).

Đền vàng quỳ trước dâng hoa
Trông lên tháp bảo thấy tòa Ba Ngôi
Mười hai nhân đức gương soi
Kính thân Đức Mẹ đời đời ngửa trông.

Trên đây là trích đoạn từ bài vãn dâng hoa mang tên Nghinh hoa tụng kỳ chương gồm 112 câu thơ lục bát và song thất lục bát của cụ cử Phạm Trạch Thiện (Giáo xứ Cổ Ra, Bùi Chu) biên soạn năm 1852, đời Vua Tự Đức và đã trở thành kịch bản phổ biến rộng rãi trong hầu hết các cộng đoàn xứ đạo ở đồng bằng Bắc bộ. Về cấu trúc, Nghinh hoa tụng kỳ chương được viết theo thể loại một tấu khúc trong âm nhạc, gồm ba phần rõ rệt:

Mở: Giáo đầu, Thăng đường, Ngũ bái.

Thân: Dâng hoa: Tiến Hoa ngũ sắc đỏ, trắng, vàng, tím, xanh và tiến hoa cổ điển (quỳ, sen, lê, cúc, mai và mẫu đơn).

Kết: Cảm tạ, xin ơn.

Về nghệ thuật, Nghinh hoa tụng kỳ chương là một bản trường thiên diễn ca không những giàu tính thi ca (ngôn ngữ, hình tượng, tu từ), được xướng diễn, biểu đạt bằng những làn điệu ngũ cung trong dàn nhạc truyền thống Việt Nam (hát ví, dặm hò, ru, quan họ, ca trù, lưu thủy, hành vân…), mà còn phát triển và biến tấu lên cao trào qua những chương hồi, xen cảnh được phụ đệm bằng sắc màu, động thái của vũ đạo, phục trang, đạo cụ của một sân khấu mang tính dân gian.

Đức Bà thờ Chúa một bề
Hoa quỳ chăm chắm hướng về thái dương
Tội nguyên không nhiễm, khác thường
Hoa sen trên nước chẳng vương bùn lầm
Lòng đầy thánh sủng giáng lâm
Hoa lê tuyết đượm mùi thơm khác vời
Tuổi cao phúc đức càng dầy
Lạ lùng hoa cúc nở ngày vãn thâu
(Nghinh hoa, 65-72).

Phân tích toàn văn Nghinh hoa tụng kỳ chương, người ta dễ dàng bắt gặp thứ ngôn ngữ riêng rất trang trọng, rất thánh thiêng, mà cũng rất quen tai quen miệng trong kinh sách, nguyện ngắm, tu đức của nhà thờ – nhà đạo.

Đồng thời, người ta cũng nhận ra được đấy là tiếng nói, là ngôn ngữ chung của đời sống văn học Việt Nam đã mượt mà dàn trải trong những tác phẩm cùng thể loại “ca, vãn, khúc, ngâm”. Chẳng hạn, Côn Sơn ca, Quỳnh Uyển cửu ca, Tứ thời ca, Chinh phụ ngâm khúc, Cung oán ngâm khúc, Tự tình khúc, Ngọa long cương vãn, Tư dung vãn, Ai tư vãn, Hạnh thục ca, Hà thành chính khí ca…

Diễn tả đức tin về lòng thơm thảo của con cái dâng lên Mẹ hiền

Trên chuyến đi thăm thú điền dã đó đây qua khắp các vùng miền, giáo phận, giáo xứ, chúng tôi đã may mắn phát hiện ra, còn khá nhiều kịch bản (bản văn, cung điệu) cùng mang chủ đề về dâng hoa Đức Mẹ.

Đôi khi Lễ hội dâng hoa đã nhen nhúm trở thành một cuộc trình diễn về âm nhạc tạp kỹ , về y trang, cử điệu màu mè , về diện mạo của một tụ điểm sân khấu phù phiếm, xa lạ.

Sưu tập, dàn dựng và chắt lọc lại có khả năng sẽ xây dựng được một mảng văn học rất đặc thù và sâu sắc về Đức Mẹ, một tham khảo rất phong phú đa dạng về cung cách diễn tả đức tin, lòng đạo của người Công giáo Việt Nam xưa.

Nhìn chung, bầu khí lễ hội dâng hoa suốt cả tháng 5 dương lịch vừa thánh thiêng, sốt sắng, vừa rộn rã nghĩa tình. Người người, nhà nhà, thôn trên xóm dưới thật sầm uất đông vui. Nhiều nơi, đồng bào bên lương và cả nhà chùa cũng tham gia bằng cách mở cửa cho người bên giáo vào hái hoa trong vườn chùa hoặc rủ nhau đến nhà thờ xem hội rất ư là cung kính, trang nghiêm.

Thế rồi, cuối tháng giã hoa, hội vãn. Dâu giáp nào cũng có khen thưởng, chè cháo, xôi vò, cơm rượu, cỗ bàn, cứ y như vào mùa hội làng. Trộm nghĩ, trong chừng mực nào đó, Lễ hội dâng hoa đã nuôi sống và làm giàu đức tin, lòng đạo của các cộng đoàn Công giáo bấy lâu. Sức sống của lễ hội Việt Nam là vậy.

Ngày nay, tất cả con người, không gian, thời gian, đời sống đã hoàn toàn khác xưa. Việc phục hồi nguyên trạng một Lễ hội dâng hoa theo đúng bài bản phải được hiểu và được làm như thế nào để vừa phát huy được những tinh hoa của truyền thống, lại vừa đáp ứng được những nhu cầu cách tân trong sinh hoạt phụng tự của người Công giáo Việt Nam.

Cải biên và cách tân không có nghĩa là xóa sổ một quá khứ, để lắp ráp vào đấy một cách ngẫu hứng tùy tiện, nghèo nàn hoặc, như thói quen đang phổ biến, một liên khúc chắp nối, nhạt nhẽo, lai căng, vô cảm, vô hồn.

Nói gì thì nói, Lễ hội dâng hoa đã và mãi mãi sẽ là một phần trong di sản văn hóa nghệ thuật của nhà Đạo, một cung cách diễn tả đức tin về lòng thơm thảo của con cái dâng lên Mẹ hiền. Việc đi tìm và giới thiệu lại Lễ hội dâng hoa, trong tình hình công nghiệp, hiện đại hóa ngày nay xem ra có vẻ đi ngược dòng.

Tuy nhiên, dưới ánh sáng của Công đồng Vaticano II, với trăn trở và thúc bách của Giáo hội để “Đức tin hội nhập văn hóa”, chúng tôi, trong điều kiện lẻ loi và hạn hẹp của mình, vẫn gối lên sóng mà bơi. Nhưng mong có được một sự quan tâm, đầu tư cụ thể nào đó để cái gia tài quý báu trên đây của tổ tiên không những không bị phủ bụi, lãng quên, mà còn được tiếp nối, gạn đục khơi trong bởi các đấng bậc bản quyền, những thế hệ kế thừa.

LÊ ĐÌNH BẢNG

>> Bồi hồi đọc kinh vãn Mùa Chay

The post Dâng hoa Đức Mẹ: Phục hồi và cách tân kho báu của tổ tiên appeared first on Đồng Hành.

Một sự ngẫu nhiên cho chúng tôi thuộc số hơn năm triệu khách đến đây hành hương hằng năm, đặc biệt lại trong tháng kính Đức Mẹ cách riêng.

Đường phố tràn ngập xe lăn

Hồi ấy, lần đầu tiên đến Lộ Đức vào mùa hè, tôi và các bạn tôi đã chọn phương án cắm trại trong một khu quy hoạch sẵn. Tuy cách trung tâm hành hương 15 phút xe hơi nhưng tìm bãi đậu mất hơn một tiếng đồng hồ! Rút kinh nghiệm lần này chúng tôi đặt khách sạn nằm cách trung tâm hành hương (Sanctuaires de Lourdes) chưa tới 10 phút đi bộ qua cầu nhỏ bắc ngang một nhánh của sông Pau, con sông chảy ngang hang đá nơi Đức Mẹ hiện ra.

Như vậy vừa tiết kiệt thời gian di chuyển, vừa có nhiều cơ hội rảo bộ, ngắm những con phố độc đáo của Lộ Đức.

Dọc những tuyến đường nhỏ từ nhiều hướng đổ về khu vực Sanctuaires là những cửa hàng bán đồ lưu niệm, ảnh tượng Công giáo nằm xen lẫn với các cửa hàng ăn uống, tiệm bán quần áo, nhà trọ, khách sạn…

Đa số đều có bảng hiệu mang tên Mẹ và các thánh hay những sự kiện có liên quan đến Đức Mẹ. Đường phố nhỏ nhưng rất sạch, không có sự phân biệt giữa lòng đường và lề đường.

Lúc đầu chúng tôi ngạc nhiên nhưng khi nhìn những tình nguyện viên đẩy xe lăn cho các bệnh nhân trên đường phố cùng hòa vào dòng người hành hương, chúng tôi mới hiểu lý do của đặc điểm này là để thuận lợi cho các xe đẩy bệnh nhân di chuyển.

Không có sự phân cách giữa đường xe chạy và người đi bộ nhưng không có nguy cơ tai nạn vì ai cũng đi chậm rãi, kiên nhẫn và nhường nhịn nhau.

Tự hào tiếng Việt ở Lộ Đức

Nằm nổi bật ngay giữa khu vực Sanctuaires là một kiến trúc ba nhà thờ chồng lên nhau. Dưới chân phía bên phải hang đá là nơi nguồn nước thánh được dẫn ra để cho khách hành hương uống nước hay kín nước mang về.

Chúng tôi thấy ở đây có cả người Công giáo lẫn ngoài Công giáo. Rất tiếc là chúng tôi đã không kịp ghi lại hình ảnh của hai nhà sư vừa rời khu vực kín nước thánh. Bên trên khu vực này là vách tường bên hông của Vương cung Thánh đường Mân Côi cao như một vách núi.

Trên vách núi đá ấy là những bảng đá hình tròn mang cùng một nội dung nhưng bằng nhiều thứ tiếng. Chúng tôi ngạc nhiên và lâng lâng một niềm tự hào khi thấy bảng đá tiếng Việt được gắn ở vị trí đầu tiên, sát gần hang Massabielle nơi Đức Mẹ hiện ra: “Con hãy đến uống và rửa ở suối nước này”.

Đó là lời Đức Mẹ đã phán cùng cô bé chăn cừu Bernadette năm xưa. Những lần Đức Mẹ hiện ra đều gắn với những câu nói rất đơn sơ, mộc mạc.

Lần đầu tiên thấy đàng Thánh giá có chặng thứ XV

Trời mùa Thu nước Pháp pha lẫn giữa những tia nắng ấm áp và những cơn mưa ngắn bất chợt. Chúng tôi dành ngày thứ hai để tham dự một trải nghiệm độc đáo mà khách hành hương Lộ Đức không thể bỏ qua: Tham gia vào Con đường Thánh giá dẫn lên đồi cao Espélugues.

Theo truyền thống từ hơn 2.000 năm, trong các dịp thích hợp, các Ki-tô hữu thường tái hiện con đường đau khổ mà Chúa Giê-su đã đi qua để đến nơi bị đóng đinh trên thập giá.

Từ thời Trung đại người Công giáo đã có thói quen tạo thành 14 hình ảnh đại diện cho những chặng đường thánh giá năm xưa trong các nhà thờ, nguyện đường và ngay cả ngoài trời như tại Lộ Đức.

Chúng tôi tham gia cùng một nhóm người bắt đầu từ chân đồi ở chặng thứ nhất Chúa Giê-su bị tuyên án tử hình. Ở đây, khách hành hương theo nhóm có sẵn của mình hoặc có thể tham gia bất kỳ nhóm nào.

Họ dừng lại trước mỗi chặng, đọc kinh, suy niệm và hát những bài thánh ca ngắn. Chúng tôi vẫn quen thuộc với việc đi Đàng Thánh giá tại nhà thờ trước những ảnh, phù điêu nhỏ nhưng giờ đây được sống trong một bầu không khí sống động, thánh thiện, gần gũi thiên nhiên, mưa và nắng với những bức tượng cao bằng người thật mô tả mỗi chặng.

Với cách đi như vậy trên con đường dốc nhưng uốn khúc, giữa rừng cây xanh mát nên chúng tôi đến chặng XII ở đỉnh đồi từ lúc nào mà không thấy mệt mỏi gì. Trên đỉnh đồi cao gần 800 m này, ba cây thập giá cùng với nhóm tượng Đức Mẹ, tông đồ Chúa yêu, vài quân lính La Mã làm lòng người chùng hẳn lại để suy niệm về việc Chúa Giê-su chết trên thập giá. Từ đây, con đường đổ dốc cũng ngoằn ngoèo, dài tương tự đoạn đi lên đồi.

Theo truyền thống, chúng tôi thầm nghĩ chỉ còn hai chặng nữa thôi. Thật bất ngờ, ở cuối dốc xuất hiện chặng thứ XV, Phục sinh. Thay vì là những nhóm tượng màu vàng nhũ, ở chặng này một tảng đá lớn hình tròn phẳng được đặt che nửa cửa hang.

Có lý thật, tại sao không có chặng XV trong truyền thống ngắm Đàng Thánh giá? Nếu Chúa Giê-su không phục sinh, đạo Công giáo đâu có tồn tại đến ngày nay!

Đọc kinh trước khi tắm

Con đường Thánh giá đồi Espélugues chấm dứt ngay phía sau Vương cung Thánh đường Vô Nhiễm Nguyên Tội. Có một lối đi gấp khúc dẫn xuống bể tắm nước thánh bên dưới chân đồi.

“Hãy tắm và xin Chúa tẩy sạch tâm hồn bạn. Hãy nhớ đến và cầu nguyện cho những người thân”

Trong lần hiện ra thứ chín tại đây vào tháng 2-1858, Đức Mẹ đã bảo Bernadette đến uống và rửa ở suối nước tại đây. Khi đó cô bé chỉ rửa mặt và uống một ít nước.

Tại vị trí mà Bernadette vốc ít nước suối, ngay bên trái hang đá Massabielle, từ đó đến nay đã có hàng triệu người hành hương đến đắm mình trong nước suối. Nước suối Lộ Đức là dấu chỉ của tình yêu của Đức Ki-tô, người đã hiến thân mình vì kẻ có tội. Nước còn là biểu tượng cho phép Rửa, biến con người thành con Thiên Chúa.

Chúng tôi phải chia ra ngồi chờ ở hai khu vực dành riêng cho nam và nữ. Lượng người ngồi chờ tắm khá đông. Với bộ đồ tắm như ở các hồ bơi và khăn lông vắt ngang vai, tôi tìm một chỗ ngồi theo thứ tự của mình.

Trong tình trạng đó, tôi nghe bài hát quen thuộc Ave Maria Lộ Đức được phát lặp đi lặp lại qua loa phóng thanh. Sau mỗi lần phát là một kinh Kính Mừng theo nhiều thứ tiếng khác nhau để khách hành hương dễ đọc theo.

Cảm giác thảnh thơi, “buông hết sự đời” làm tôi mau hết sốt ruột như lúc đầu mặc dù phải ngồi đợi đến hơn một tiếng đồng hồ. Như vậy là sau thời gian dài chờ đợi, trong tư thế sẵn sàng đi tắm, hát thánh ca và đọc kinh, tôi cũng đã được bước vào phòng tắm.

Phòng tắm là những không gian nhỏ được ngăn riêng. Bồn tắm chỉ là một bể cạn hình chữ nhật bằng gạch tráng xi măng, vừa một người nằm gối đầu lên thành bể. Hai tình nguyện viên đỡ tôi nằm xuống và hỏi xem tôi muốn đọc kinh Lạy Cha bằng tiếng Pháp, Anh, hay Đức.

Nước suối lạnh toát làm tôi tỉnh hẳn. Bên tai tôi nghe tiếng người tình nguyện viên cùng đọc kinh với tôi và chia sẻ: “Hãy tắm và xin Chúa tẩy sạch tâm hồn bạn. Hãy nhớ đến và cầu nguyện cho những người thân, những ai cần đến lời cầu nguyện của bạn và cả những người không quen biết…”.

Người Công giáo thường đọc kinh trước khi ăn, trước khi ngủ nhưng đây là lần đầu tiên tôi đọc kinh trước khi… tắm!

The post Lộ Đức – thành phố xe lăn appeared first on Đồng Hành.