Nói như thế, khác nào bảo kinh vãn chỉ là chuyện tầm thường, vẽ vời của những người bình dân ít học, ăn không ngồi rồi.

Phai nhạt dần việc đọc kinh

Đặc biệt, những năm gần đây, việc đọc kinh chung trong nhà thờ đã và đang trên đà giản lược hóa, phai nhạt dần, nếu không muốn nói là bị xóa sổ!

Thậm chí, khi đến nhà thờ, đã có khá nhiều người cảm thấy bị hụt hẫng, trống rỗng, ngồi trơ như thổ địa. Hệt như những ông đầu rau hoặc kiềng ba chân bên cạnh những bếp gas, bếp điện ở thời buổi công nghiệp hóa này.

Có lẽ, trong phút chốc, người ta đã quên bẵng đi cả một quá trình đầy gian nan của các thế hệ tiền bối khi chuyển dịch từ Sách Kinh hằng ngày bằng tiếng Latin (Exercitum Quotidianum) để có được những bộ Thánh giáo kinh nguyện, Toàn niên, Kinh nguyện và Mục lục, Nhựt khóa...

Những quyển sách này đã theo ta đi suốt cuộc đời người tín hữu. Nào, mảng kinh vãn chiều hôm ban sáng ngày thường, kinh nghĩa đức tin các Chúa nhật, lễ trọng. Nào mảng ngắm lễ Misa, ngắm Rosa, ngắm bảy sự đau đớn Đức Bà, Ngắm 15 sự thương khó, ngắm lễ đèn, viếng đàng thánh giá, dâng hoa, dâng hạt, than thánh giá, than mồ…

Đọc và phân tích kỹ từng câu chữ, từng đoạn mạch, từng chương hồi và gẫm suy từng kiểu cách biểu đạt mới cảm nhận được sự thông tuệ về tín lý, thần học… của cha ông ta trong quá trình hội nhập.

Tất cả được biên tập có bài bản, sắp xếp theo lịch phụng vụ và mùa vụ, hợp với tâm thức sùng mộ của người Việt mình, một dân tộc vốn trân trọng lễ nghĩa đạo hạnh, lại ưa hát xướng ca ngâm, lễ hội.

Đành rằng kinh kệ, ca vãn ấy, đến nay chỉ còn là một di sản đức tin – văn hóa, chỉ dừng lại ở trong cái phạm trù “lòng đạo đức dân gian” của người Công giáo Việt Nam.

Đành rằng đấy chỉ là một số vận dụng sáng tạo hoặc mô phỏng đáp ứng nhu cầu trong một thời điểm nhất định, cần phải được chắt lọc và cập nhật hóa sao cho phù hợp với sự đổi mới về phụng vụ của Giáo hội, đồng thời theo kịp bước đi chuyển động và tiếp biến trong đời sống ngôn ngữ của dân tộc.

Nghệ thuật chuyển tải tài hoa của cha ông ta

Nhưng dù sao, ở một góc độ nào đó, chúng vẫn tồn tại khách quan như một đối tượng nghiên cứu về mặt giáo dục đức tin cũng như hội nhập văn hóa.

Bởi vì, có đọc và phân tích kỹ từng câu chữ, từng đoạn mạch, từng chương hồi và gẫm suy từng kiểu cách biểu đạt, diễn tả, từng dụng ý thác ngụ của mảng kinh văn, mới cảm nhận được sự thông tuệ về tín lý, thần học, mới khẩu phục tâm phục sự tài hoa thần tình về nghệ thuật chuyển tải của cha ông ta trong quá trình hội nhập để chu ển dịch, sáng tác hoặc biên soạn.

Một trong những giá trị không thể phủ nhận được đó là tập thể tác giả ấy đã làm được cái công việc to lớn của một Ban Tu Thư, một phần vụ không thể thiếu của Ủy ban Phụng tự. Họ đã dụng công “thi ca hóa”, đã chuyển thể bằng cách “diễn ca” gần như toàn bộ kinh kệ sang hệ thống văn vần, đưa chúng vào khuôn khổ mẹo luật, niêm vần và cấu trúc của văn chương thi phú Việt Nam.

Một tổng hợp thể loại, từ tứ tự, ngũ ngôn, cổ phong, Đường luật, Đường phú, văn sách, kinh nghĩa cho đến các thể loại thuần túy Việt Nam như lục bát, song thất lục bát, phức hợp, hát nói… Rất dễ đọc, dễ nhớ, dễ thuộc, như thói thường hay đối đáp, ví von có vần điệu của người mình.

Nói một cách khác, kinh đã hóa ra thơ và thơ đã chuyên chở kinh. Cả hai chắp cánh cho nhau, rước lòng trí người ta bay bổng lên cõi thánh thiêng. Để lặng thinh, chiêm niệm hoặc mở lời ca vãn nguyện cầu.

Đó là cái vốn sống có thật, vẫn ngồn ngộn, tiềm tàng trong từng trang sách, trong tầng bậc ký ức và cả trong máu thịt, hồn vía của người Việt Nam con Chúa hàng mấy trăm năm qua.

Như vậy, chẳng hóa ra là người Công giáo Việt Nam mình đã sớm hạnh ngộ, đã đồng cảm với thánh Tiến sĩ Âu Tinh khi Ngài viết “Oremus cantando et Orando cantemus” sao?

LÊ ĐÌNH BẢNG

> Những Mùa Thương Khó… khó quên

The post Bồi hồi đọc kinh vãn Mùa Chay appeared first on Đồng Hành.

Lâu lâu, gặp một hai chị nữ tu. Tâm thật trong. Dạ thật đơn thành. Nhưng các chị vẫn đau đáu khổ não vì sao con đường hoàn thiện lại trầy trật gai góc khó khăn đến thế!

Dường như, với những con người tưởng chừng tốt lành đó, vẫn có cây Thánh giá quá nặng. Quá nặng đi, tiếng gọi trở nên hoàn thiện! Ồ, những con người trong lành như thế, huống chi chúng ta, ngụp lặn trong bao sóng nhồi bão dập cuộc đời!

Phật thì bảo căn nguyên mọi khổ não là do tăm tối vô minh. Cái tăm tối vô minh chính yếu nhất, là cứ cho rằng có một cái tôi và những cái của tôi. Khư khư bám chặt lấy chẳng chịu lìa.

Chẳng mấy ai thấy mình là mây bay gió thổi, là cánh chim trời tung bay tự do. Với Đại Thừa, chẳng mấy ai thấy mình là cánh chim tung bay tự do giữa một bầu trời Chân Tâm huyền nhiệm. Nói chung là buông cái tôi giả tạo xuống, chết đi con người cũ kỹ chật chội nặng nề!

Nhưng có nhất thiết mọi Bồ Tát vào đời, là phải mang vác mọi chúng sinh cùng với mọi khổ nạn của họ chăng? Thì cứ coi Giê-su như một Bồ Tát, Bồ Tát Thiên Chúa. Sức mạnh thần linh của Lời Thiên Chúa, nói một câu, khởi một niệm, thì tất cả những khổ sầu tăm tối nhân gian đều biến tan đi hết!

2. Nhớ mấy chục năm trước, đêm thứ Bảy Phục sinh, cứ mỗi lần nghe tuyên bố Ánh sáng Chúa Ki-tô, tự nhiên thấy mọi khốn cùng tăm tối lòng mình đời mình tan đi, như bóng đêm biến mất trong ánh sáng.

Phần mình, nguyện cho êm ái từ tốn mà chết cái tôi mình đi. Ai chê một chút, cũng được. Ai khinh bỉ nhiều chút, cũng được.

Cần gì phải chết, mà chết dữ quá, chết đau đớn ghê hồn quá, chết tủi nhục bi thương quá. Như vậy nhân loại mới tỉnh ra chăng? Như vậy nhân loại mới hết đớn đau và tội lỗi chăng?

Chết trần truồng trên Thánh giá, như con rắn đồng treo lên giữa sa mạc. Mọi dữ dằn độc địa trần gian treo lên đó. Mọi bi thương khổ luỵ tội lỗi điên khùng trần gian treo lên đó! Và cái tôn giáo này, Ki-tô giáo, lúc nào và ở đâu cũng giương cao Ổng lên, trên Thánh Giá, như hình ảnh của Tình Yêu và sự Giải Thoát tận cùng?

Một nửa Ki-tô giáo là máu me, gào thét, tan nát, cô đơn, hụt hơi không thở được, bị đâm thấu trái tim, rồi chết! Ghê hồn quá! Đáng sợ quá! Như cả trần gian là ghê hồn đáng sợ!

“Đây là cây Thánh Giá, nơi treo Đấng Cứu Độ trần gian”. Nhìn lên đó, có thấy khổ đau mình đã được treo lên? Tội lỗi mình đã được treo lên? Cả trần gian khốn khổ đã được treo lên? Mình và cả trần gian đều sáng trong, lành thánh?

3. Thôi! Thôi! “lỡ bị” làm môn đệ của cái Ông chết bầm chết dập này, lơ mơ chẳng cảm chẳng hiểu hết được cách thức giải quyết khổ đau tội luỵ nhân gian của Ổng! Chỉ biết cung kính mà sợ hãi ngắm nhìn. Và tin tưởng cùng mong ước rằng, tội lỗi và khổ luỵ đời mình, Ổng cũng đã mang lấy hết. Mỗi lần nhìn lên đó, lại tin mình được yêu, mình được cứu, mình được mang vác và đặt trong con tim khổ nạn của Ổng.

Ngay cả chút khát vọng làm Bồ Tát mang vác chúng sinh, Ổng cũng mang dùm, Ổng cũng chịu đựng dùm, Ổng cũng chết thay dùm. Chứ bản thân thì nhát sợ lắm. Một cú roi thôi. Một chút lưỡi dao cứa thôi. Sợ. Sợ lắm. Xin Ổng làm Bồ Tát thay. Xin Ổng đau đớn và chết thay.

Phần mình, nguyện cho êm ái từ tốn mà chết cái tôi mình đi. Ai chê một chút, cũng được. Ai khinh bỉ nhiều chút, cũng được. Con người mình đã chết, đã không còn thật. Những dự định, toan tính, yêu ghét của mình, chẳng còn gì quan trọng nữa.

Con người mình đã chết, đã không còn thật. Ngay đến cuộc đời mình, sự sống mình, cũng chẳng còn gì quan trọng. Mình đã chết. Mình đã chết. Mình đã hết. Nếu còn gọi là sống, thì sống theo kiểu vừa đi vừa ngước nhìn. Ngước nhìn lên Cây Thánh Giá.

LM GIUSE ĐẶNG SAN, OP

>> Sao lại gọi giờ chết là sinh thì?

The post Mọi khổ luỵ, tội lỗi trần gian đều treo lên Thánh giá appeared first on Đồng Hành.

Hơn 50 năm giáo xứ không có linh mục

Sau năm 1954, giáo xứ của tôi không còn linh mục vì linh mục xứ đã cùng một số giáo dân vào miền Nam trong cuộc di dân. Làng tôi từ một làng toàn tòng trở thành một làng xôi đỗ.

Để lấp vào chỗ trống của những người di cư, chính quyền đã tịch thu nhà của họ để lại giao cho những gia đình không phải Công giáo ở làng khác đến sống. Sự chan hòa của người Công giáo đã đón nhận những người dân ở làng khác đến cư ngụ trong bối cảnh làng quê Bắc bộ lúc đó rất là đặc biệt. Nếu không phải người gốc của làng thì là dân ngụ cư và chịu nhiều thiệt thòi.

Giáo dân ở quê tôi dù tham dự thánh lễ nhưng nếu chưa đọc kinh chiều hôm ban sáng thì vẫn là chưa đủ.

Thế nhưng hầu tôi không cảm nhận được sự thiệt thòi của những người dân ngụ cư ở làng tôi. Tôi biết có nhiều gia đình ngoài Công giáo đã kết nghĩa anh em với những gia đình Công giáo trong làng.

Những ngày lễ lớn, đặc biệt là Mùa Chay, những người ngoài Công giáo cũng đóng góp kinh phí để tổ chức các sự kiện trong Tuần Thánh. Dân gian ở quê có câu: Bên đạo ra mùa, bên chùa thanh minh để nói về hai sự kiện diễn ra gần nhau. Ra mùa tức là vào Tuần Thánh, kết thúc Mùa Chay với đỉnh cao là thứ Sáu Tuần Thánh và ngày Chúa Phục sinh.

Hơn 50 năm, giáo xứ tôi không có linh mục. Các liên hệ giữa tòa giám mục về giáo xứ thật hiếm hoi. Mỗi khi lễ lớn, bà con quê tôi kéo nhau đi bộ hàng chục cây số đến với những xứ lân cận hoặc sang cả giáo phận bạn để tham dự lễ.

Ngày lễ công giáo trở nên như ngày hội. Mãi sau này, khi kinh tế khá hơn, nhiều gia đình có xe đạp thì họ đưa nhau đi lễ ở những xứ có linh mục coi sóc. Cũng cần phải nói thêm rằng, sau di cư 1954, bề trên giáo phận cũng giao xứ tôi cho một linh mục coi sóc.

Nhưng vì các linh mục rất ít, lại phải coi nhiều xứ, phương tiện đi lại không có nên có khi vị linh mục ấy vài năm mới về xứ tôi một lần. Mỗi lần cũng diễn ra rất chớp nhoáng vì nếu gặp trời mưa thì sẽ không thể nào đi được vì đường lầy lội. Sức sống đạo của bà con giáo dân chính là nhờ kinh nguyện.

Không có ai dạy giáo lý mà chỉ dạy kinh

Ngay từ nhỏ chúng tôi đã gần như thuộc lòng cuốn Toàn niên kinh nguyện. Kinh nguyện hoàn toàn do lòng đạo đức mà người ta sáng tác ra và có thể coi là của tác giả tập thể. Hồi đó, chẳng có ai dạy giáo lý mà chỉ có dạy kinh.

Ban hành giáo có một chức gọi là ông trương, bà trương, hai người này phụ trách thiếu nhi nam và nữ và có nhiệm vụ phải dạy cho các trẻ em học thuộc các kinh chiều hôm ban sáng, tức các kinh đọc hằng năm ở nhà thờ trong các giờ phụng vụ buổi sáng và buổi tối.

Ngoài các kinh chiều hôm ban sáng còn có các kinh cầu về Chúa, Đức Mẹ, các thánh, các ca vãn theo các tháng kính Thánh Giuse, tháng Hoa, tháng Mân Côi,… Tất cả những kinh đó chúng tôi đều học thuộc lòng mặc dù lúc còn nhỏ chẳng hiểu gì cả.

Long trọng nhất vẫn là những ngày Mùa Chay. Giáo xứ tổ chức ngắm đứng trong suốt 40 ngày chay và đỉnh cao là Tuần Thánh. Họ còn tổ chức thi ngắm để tuyển chọn những người ngắm hay. Ngày thứ Sáu và thứ Bảy tuần Thánh, chỉ những người ngắm hay mới được ngắm.

Ngoài ra còn đọc những lời giảng sự thương khó của Chúa mà quê tôi gọi là đọc đoạn. Đoạn là ngâm và và diễn cảnh về sự thương khó của Chúa được đọc theo một cung đặc biệt bi ai. Đọc đoạn hay ngắm đứng chỉ được thực hiện mỗi năm một lần trong Mùa Chay nhưng những lời đó đã làm cho tôi nhớ mãi trong cuộc đời mặc dù khi mới hơn 15 tuổi tôi đã rời làng quê để đến định cư ở nơi thành thị.

Không có linh mục coi sóc, Ban hành giáo được bầu ra để lo việc chung cho giáo xứ và tổ chức các ngày lễ theo như hướng dẫn của Tòa Giám mục. Mỗi dịp lễ lớn, người ta đọc những hướng dẫn ấy lên suốt năm này qua năm khác khiến cho những ai chăm chỉ theo dõi có thể thuộc lòng.

Ban hành giáo cũng tổ chức cho những người dân trong xứ đạo tham gia các hội tràng hạt. Mỗi tối, cả làng tôi râm ran tiếng kinh nguyện ở các gia đình.

Vượt qua hoàn cảnh sống đạo ngặt nghèo

Thế mới thấy rằng sức sống đức tin khi được dân gian hóa có giá trị rất lớn. Người giáo dân không biết thần học là gì, thậm chí cả đời họ không hề nhìn thấy cuốn Kinh Thánh, hiếm khi được nghe các linh mục giảng dạy. Nhưng kinh nguyện đã giúp họ giữ vững đức tin và sống đức tin một cách mãnh liệt.

Ngày nay, khi tiếp cận được với Kinh Thánh và được các linh mục hướng dẫn về đức tin, một số kinh nguyện có thể không còn phù hợp hoặc sai tín lý. Nhưng không thể phủ nhận rằng kinh nguyện đã giúp thăng tiến đời sống đức tin trong điều kiện sống đạo ngặt nghèo.

Hiện nay, giáo dân ở quê tôi dù tham dự thánh lễ nhưng nếu chưa đọc kinh chiều hôm ban sáng thì vẫn là chưa đủ. Từ lòng sùng kính đơn sơ của các gia đình Công giáo này đã ươm mầm cho các hạt giống ơn gọi ở những vùng quê. Rất nhiều ơi gọi linh mục, giám mục đã khởi đầu từ lòng đạo đức đơn sơ đó.

Mùa chay thánh, nhiều giáo xứ hiện nay vẫn tổ chức ngắm đứng. Đã có ý kiến cho rằng ngắm đứng lã lỗi thời, là không phù hợp… Tuy nhiên, hãy nhớ rằng đây chính điều này đã nuôi dưỡng đức tin của người Việt Nam trong thời gian dài và thể hiện niềm tin được dân gian hóa. Đã là dân gian thì sẽ có sức sống mãi.

JOSEPH PHẠM

>> Đưa ngắm đứng về miệt U Minh Thượng

The post Khi đức tin và lòng đạo được dân gian hóa appeared first on Đồng Hành.

Một cung giọng mang hồn cốt Việt

Với Ngắm 15 sự thương khó, có lẽ Đức Cha Lorenso Chu Văn Minh là người đầu tiên chú ý đến việc ký âm và tìm ra nguyên tắc cung ngắm Triều và cung ngắm Dòng để duy trì truyền thống đạo đức tốt đẹp của giáo dân.

Qua bản ký âm theo nốt nhạc Đô Rê Mi đã cho thấy Ngắm 15 sự thương khó lấy màu sắc của hợp âm thứ (minor chord) làm nền tảng cho việc xây dựng giai điệu. Sự khác nhau giữa hai cung ngắm Triều và Dòng là ở cách tổ chức cấu trúc hợp âm thứ này mà thôi.

Lớn lên từ truyền thống đạo đức tốt đẹp của Giáo họ La Phù có lịch sử gần hai trăm năm thuộc Giáo xứ Đông Lao, Tổng Giáo phận Hà Nội, cũng như thấm nhuần cung giọng Ngắm 15 sự thương khó của các cụ đã cho chúng tôi bước đầu khẳng định, âm điệu được dùng làm nền tảng cho các cung ngắm là hợp âm thứ bồi âm chứ không hẳn là hợp âm thứ vang trên đàn organ hiện nay.

Âm điệu này giống với âm điệu của bài Hát nói trong Ca trù mà chúng tôi đã viết trong tập luận án về Âm nhạc Ca trù tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Nói như Nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát thì đó là một hợp âm ngả về thứ nhưng sáng hơn hợp âm thứ của nhạc châu Âu.

Nếu điều này là đúng thì như vẫn còn ghi trong lịch sử, từ thế kỷ XV, Hát Cửa đình – Ca trù đã là một bộ môn nghệ thuật hoàn chỉnh, luôn gắn với các ngôi đình làng ở Bắc Bộ.

Ghi chép sớm nhất từ Lê Đức Mao (1462-1529) là trong lễ hội đầu xuân cầu phúc tại đình Đông Ngạc, Từ Liêm, Hà Nội đã dùng trống chầu cho việc đánh giá đào, kép hát hay múa giỏi.

Nghệ thuật này cũng đã thâm nhập vào hầu hết các lĩnh vực văn hóa tinh thần của người Việt. Nguyễn Hồng Dương cho biết trong cuốn Nghi lễ và lối sống Công giáo trong Văn hóa Việt Nam bài Hát nói trong Ca trù được dùng cho Lễ và Vãn Dâng hoa ở Kim Sơn, Ninh Bình.

Mộc mạc, có tính cộng đồng

Từ thời cổ đại, các nhà vật lý đã tìm ra qui luật âm thanh qua hệ thống bồi âm, còn gọi là hệ âm của Trời. Hệ âm này mang tính vĩnh cửu, tác động lên mọi sinh vật trên trái đất. Nhờ đó đã gợi mở việc tìm đến âm hưởng trong sáng, thuận tai trong nhạc châu Âu thế kỷ XVI mà ta được biết qua nhà soạn nhạc và lý thuyết âm nhạc người Ý Gioseffo Zarlinô (1517-1590) hay qua phong cách hợp xướng không đàn đệm Palextrina (Gio vanni Pierluigi da Palestria, 1525-1594).

Ngắm 15 sự thương khó là một minh chứng cho sự hội nhập văn hoá từ các vị thừa sai qua các thế hệ người Công giáo Việt Nam.

Thời Trung đại, luật âm nhạc còn cấm sử dụng các quãng nhạc tam cung (triton), tức quãng 4 tăng, 5 giảm vì đó là những quãng âm không hòa hợp, quãng âm của ma quỉ. Do vậy, Cung giọng trong Ngắm 15 sự thương khó lấy hợp âm thứ nhưng trong sự hòa hợp với quãng âm của Trời cũng như chịu sự chi phối từ bối cảnh văn hóa bản địa để xây dựng giai điệu là điều dễ hiểu.

Một điều cũng rất đáng chú ý là nếu trong âm nhạc châu Âu từ thế kỷ XVI, màu sắc của hợp âm trưởng thường được các nghệ sĩ khai thác để biểu thị cho tinh thần lạc quan, sự chiến thắng của lý trí thì trong cung giọng Ngắm 15 sự thương khó, màu sắc của hợp âm thứ lại được dùng để biểu lộ sự sầu thương của những con người vốn trọng cái tình hơn cái lý.

Tuy nhiên, khảo sát một số bài ngắm ở các cuộc gặp gỡ và giao lưu nghi thức ngắm nguyện của các giáo tỉnh miền Bắc từ năm 2013 – 2018 đăng tải trên trang youtube vẫn còn thấy, bên cạnh những cung giọng ngắm như Đức Cha Lorenso Chu Văn Minh tổng kết thì vẫn còn quá nhiều sự phong phú đến nỗi không biết đâu mà định liệu nếu nhìn cả vào những lời bình luận (comment) khen chê trong đó.

Thậm chí, ở đâu đó còn dùng organ đề đàn các bài ngắm. Vậy đó có phải thuộc về phạm trù “bình dân”, thiếu chặt chẽ hay có phần tùy tiện? Nếu không thì đâu là nền tảng, cơ sở thay cho những điều đã trình bày? 

Ngoài ra, ngôn ngữ Việt nói mà như hát nên khi bị khép vào và luyến láy theo hợp âm đã tạo nên sự ngang ngang, đều đều. Điều này cũng thật trùng khớp với tính chất của nhạc Bình ca, dễ thấm, giản dị, mộc mạc, có tính cách cộng đồng được sử dụng nhiều trong các nghi lễ Công giáo.

Có lẽ vì thế mà Cung giọng trong Ngắm 15 sự thương khó dễ được phổ biến và duy trì trong công đồng tín hữu mà không cần bất cứ một bản ghi chép nào.

Thật vậy, sống đạo bằng chính tâm hồn, tính cách và truyền thống văn hóa của người Việt là con đường trường tồn với thời gian mà Ngắm 15 sự thương khó là một trong nhiều minh chứng cho ý tưởng hội nhập của các vị thừa sai qua sự nối tiếp của các thế hệ người Công giáo Việt Nam.

Đó cũng là tinh thần được cổ võ trong Thư mục vụ của Hội đồng Giám mục Việt Nam: “Sống phúc âm giữa lòng dân tộc để phục vụ hạnh phúc của đồng bào”.

TS NGUYỄN HIỀN ĐỨC

>> Ngắm 15 sự thương khó: Đức tin kết tụ trong văn hóa Việt

The post Tính âm nhạc trong Ngắm 15 sự thương khó appeared first on Đồng Hành.