Mỗi lần về quê, sau giờ cử hành phụng vụ hay giờ kinh ở nhà thờ mỗi tối, xóm làng tôi lại vang lên tiếng đọc kinh nguyện ở các gia đình. Kinh nguyện trở thành một phần không thể thiếu đối với gia đình Công giáo ở các giáo phận miền Bắc mà tôi được chứng kiến.

“Em sợ nhất là đọc kinh với các cụ”

Khi còn nhỏ, chúng tôi được tham dự các lớp học kinh. Tài liệu học tập là cuốn Toàn niên kinh nguyện. Vì vậy mà lũ trẻ đồng nhi nam nữ nhiều đứa thuộc lòng các kinh chiều hôm ban sáng. Sau này, các gia đình công giáo có Kinh Thánh ở nhà nhưng cũng ít được sử dụng. Cuốn Các giờ kinh gia đình thường được lựa chọn để đọc trong giờ kinh chung hơn là đọc trực tiếp thánh kinh.

Tại cộng đồng Công giáo di cư, truyền thống đọc kinh vẫn còn được duy trì ở cả nhà thờ và nhà riêng. Tuy nhiên, mức độ và thời lượng có vẻ giảm sút. Thế hệ lớn tuổi vẫn tạo áp lực lên con trẻ thông qua giờ kinh gia đình để bảo vệ truyền thống. Vì thế, sự xung đột trong việc đọc kinh nguyện tại gia giữa các thế hệ có phần gay gắt. Một cậu bé giúp lễ phàn nàn rằng: Em sợ nhất là đọc kinh với “các cụ” ở nhà. Các cụ lôi hết ông thánh nọ, bà thánh kia ra để đọc.

Nếu coi kinh kệ là thước đo của sự sốt sắng thì ở các xứ đạo miền Nam mức độ sốt sắng có phần ít hơn. Giờ kinh gia đình nhìn chung không được duy trì đều đặn một phần cũng vì họ ít thuộc kinh hơn.

Chốn thành thị, việc đọc kinh kệ tại nhà thờ hay gia đình ít được người ta quan tâm. Ở nhà thờ, người dân thường đến nhà thờ trong các giờ lễ cố định. Thời gian thường không quá một tiếng đồng hồ đối với thánh lễ Chúa nhật.

Kinh kệ được duy trì ở mức tối thiểu và thường lồng ghép sau phần hiệp lễ. Những người trẻ thường chỉ đi lễ vào các Chúa nhật hằng tuần nên gần như họ không thuộc các kinh chiều hôm ban sáng.

Cha xứ kiêm ông từ

Ở các nước phát triển, đọc kinh là điều xa xỉ. Nhà thờ dường như chỉ là nơi dành cho người già vào mỗi cuối tuần. Hồi còn học bên Nhật, tôi chứng kiến một lần Đức Tổng Giám mục Giáo phận Tokyo đến cộng đồng người Việt dâng lễ.

Ngài tỏ vẻ rất vui vì cộng đồng này có đủ thành phần khác nhau từ già đến trẻ. Các em nhỏ chạy qua chạy lại nơi cung thánh khi đang thánh lễ. Ngài đã phải thốt lên rằng đây mới là cộng đồng nhiều sức sống và có tương lai. Ở giáo phận của ngài, giáo dân chỉ đến tham dự thánh lễ và tham gia một số sinh hoạt chung mang tính đoàn hội.

Các nhà thờ ở Mỹ, linh mục dâng lễ kiêm luôn nhiệm vụ mở và đóng cửa nhà thờ. Do vậy các ngài thường mở cửa trước 30 phút để đảm bảo các thiết bị điều hòa hoạt động trước khi giáo dân đến và đóng cửa ngay khi thánh lễ kết thúc.

Để tránh đi vào vết xe đổ của các nước phát triển thì việc giáo dục đức tin và đời sống đạo đức của người tín hữu là một nhiệm vụ nặng nề trên vai các bậc chủ chăn.

Một vài nhà thờ ở Âu-Mỹ đã không còn giáo dân tham dự ngay những dịp cuối tuần. Tôi đã từng được mời đến dự tiệc tại một nhà thờ rất đẹp và cổ kính ở ngay trung tâm thành phố Amsterdam, Hà Lan. Nhà thờ này đã được cho thuê để tổ chức các sự kiện gặp mặt mang tính trịnh trọng.

Có thể nói việc đọc kinh sách ở Việt Nam thường được coi như là thước đo của lòng mộ đạo. Rõ ràng việc đạo đức này giảm dần theo tốc độ đô thị hóa. Việc giáo dục đức tin và thực hành đức tin của người giáo hữu cần phải được định hướng mới theo tốc độ của đô thị hóa.

Việc đánh giá lòng mộ đạo cũng cần phải có cái nhìn mới. Tuy nhiên, để tránh đi vào vết xe đổ của các nước phát triển thì việc giáo dục đức tin và đời sống đạo đức của người tín hữu là một nhiệm vụ nặng nề trên vai các bậc chủ chăn.

TS PHẠM THANH DUY

>> Học giả Hoàng Xuân Việt: Quyết định bất ngờ trước ngày thụ phong linh mục

The post Kinh nguyện tỉ lệ nghịch với đô thị hóa appeared first on Đồng Hành.

Biết đàn, biết phất nhịp lại vừa phải giỏi ngoại ngữ

Nay tôi xin kể khái quát về một vài đặc điểm của nghề chơi đàn nhà thờ ở Mỹ. Đầu tiên phải nói rõ những gì tôi đề cập trong bài viết này đa phần dựa trên kinh nghiệm cá nhân tôi làm nghề chơi đàn nhà thờ.

Tôi hoạt động trong những giáo xứ chỉ làm lễ theo nghi thức cổ trước Công đồng Vaticano II hoặc là tuy vẫn dâng lễ theo nghi thức sau Công đồng nhưng cha xứ vẫn ưa không khí nghiêm trang, càng giống nghi thức cũ càng tốt.

Chơi đàn nhà thờ tức là chơi nhạc cụ nào? Theo truyền thống của Giáo hội Công giáo, đàn organ là nhạc cụ chính được sử dụng trong nhà thờ. Trong tiếng Việt hiện đại, chữ “organ” thường dùng để phiếm chỉ các loại nhạc cụ điện tử có phím như piano, nhưng “organ” ở đây tức là đàn ống, còn gọi là đại phong cầm hoặc đại quản cầm. Đàn này đánh bằng phím, thường có tối thiểu là hai hoặc ba bàn phím để đánh bằng tay và một bàn phím dưới chân.

Bề ngoài tuy nhìn hơi giống piano, nhưng cách chơi đàn hoàn toàn khác biệt. Người chơi đàn thường vừa đđàn bằng tay vừa đạp bằng chân, cho nên đàn này so với piano nhiều khi có phần khó khăn hơn.

Vì vậy, thường thường người ta phải học piano vững lắm rồi mới chuyển sang đại phong cầm để mà học tập chơi đàn nhà thờ, bằng không sẽ rất khó để đạt tiêu chuẩn chuyên nghiệp.

Rất nhiều nhạc viện có hẳn một ngành riêng cho những người muốn chuyên về đại phong cầm hoặc thánh nhạc (Sacred Music). Những người học ngành này sẽ phải học qua nhiều lớp nhạc lý, từ nhạc lý cổ điển đến nhạc lý hiện đại. Đặc biệt, những người chuyên về thánh nhạc sẽ còn phải học qua nhạc lý thời Trung cổ và thời Phục Hưng.

Trong quá trình học nhạc lý, đương nhiên cũng có rất nhiều bài tập sáng tác nhạc theo phong cách của từng thời đại. Thường nếu học thạc sĩ hoặc tiến sĩ về thánh nhạc hoặc đại phong cầm thì sinh viên còn phải biết thêm một hai ngoại ngữ, chủ yếu là Latin, Đức, Pháp, hoặc Ý, để nghiên cứu những tài liệu nguyên thủy.

Hơn nữa, tuy chuyên về đánh đàn, song cũng phải tập hát và phất nhịp. Trình độ âm nhạc của những người tốt nghiệp một chuyên ngành như thế tất nhiên phải hơn hẳn những người đánh đàn nghiệp dư.

Ăn lương, cuối năm phải khai thuế

Hiện nay ở nước Mỹ nghề chơi đàn nhà thờ vẫn khá phổ biến trong giới nhạc sĩ. Trong tất cả những sinh viên tốt nghiệp nhạc viện, thường chỉ có những người chuyên về đại phong cầm hoặc thánh nhạc là dễ dàng kiếm việc nhất. Nghề chơi đàn nhà thờ là một việc làm chính thức, muốn làm thì phải nộp CV, phải vào phỏng vấn, phải ký hợp đồng, được trả lương hằng tháng, cuối năm phải khai thuế… Thậm chí, có nhiều nhà thờ đưa ra tiêu chuẩn là phải có bằng thạc sĩ hoặc tiến sĩ mới tuyển.

Có thêm một điều rất thú vị là nhiều nhà thờ ở Mỹ hầu như không đòi hỏi người chơi đàn nhà thờ phải là người có đạo. Tiêu chuẩn chính là tài năng và kinh nghiệm, còn những chuyện riêng tư như tín ngưỡng tôn giáo thường không thành vấn đề.

Tiêu chuẩn càng cao, việc càng nhiều thì lương bổng người chơi đàn càng cao, 100.000 USD/năm cũng có. Nếu làm việc cho một giáo xứ nhỏ thì lương bổng hằng năm cũng trên dưới 18.000 USD.

Những trường hợp như người Tin Lành chơi đàn cho nhà thờ Công giáo hoặc người Công giáo đánh đàn cho nhà thờ Tin Lành, hoặc người không tôn giáo đánh đàn cho một nhà thờ nào đó rất phổ biến.

Riêng nói chuyện lương bổng thì đại để chỉ tùy giáo xứ, tùy cha xứ. Tiêu chuẩn càng cao, việc làm càng nhiều thì lương bổng càng cao, 100.000 USD/năm cũng có. Nếu làm việc cho một giáo xứ nhỏ hoặc làm việc cho một cha xứ không muốn đầu tư nhiều vào thánh nhạc thì lương bổng hằng năm cũng trên dưới 18.000 USD. Nếu so với giờ đi làm thì mức giá này vẫn rất phải chăng.

Trách nhiệm người đánh đàn tùy thuộc vào cha xứ

Tuy nhiên, trách nhiệm của người đánh đàn nhà thờ cũng tùy thuộc vào giáo xứ và cha xứ. Ở một số nhà thờ, người đánh đàn không đơn giản chỉ lo việc đánh đàn mà còn phải hợp tác với các cha để tập nghi thức cho các ngày lễ trọng. Nhiều khi họ còn phải tập hát cho ca đoàn vào ngày trong tuần và trước lễ.

Ở Tây phương còn có truyền thống chơi đàn trước khi lễ bắt đầu (prelude) và khi lễ kết thúc (postlude). Người chơi đàn phải lựa chọn những khúc nhạc phù hợp với ngày lễ để chơi trước và sau thánh lễ hầu giúp cho nghi lễ được thêm phần long trọng.

Các nhạc sĩ chơi đàn đại phong cầm thường phải biết chơi ngẫu hứng vì họ phải quan sát kỹ từng hành động của linh mục và người giúp lễ. Nhiều khi phải kết thúc một khúc prelude ngay lập tức. Vì vậy nếu chơi những khúc nhạc được sáng tác sẵn thì hơi bất tiện, thà ngẫu hứng để khúc nhạc có thể kết thúc một cách tự nhiên hơn.

Chơi đàn ngẫu hứng, nhưng không có nghĩa là đánh bậy bạ muốn đánh sao thì đánh – ngẫu hứng trong nhà thờ vẫn phải có sắc thái của thánh nhạc để giữ không khí tôn nghiêm trong nhà Chúa. Vì vậy, để ngẫu hứng thành công, người chơi đàn phải thành thạo các thể loại nhạc cổ điển và thánh nhạc.

Ví dụ, theo nghi thức cũ, các điệu hát được chia ra làm tám cung điệu nhà thờ (ecclesiastical modes) gồm những điệu Dorian, Hypodorian, Phyrgian… Mỗi cung điệu có một sắc thái riêng. Như điệu Hypodorian được coi là ảm đạm, buồn sầu. Một người khéo đánh đàn sẽ phải xem xét nội dung của các bài đọc, nội dung của Phúc Âm rồi từ đó ngẫu hứng cho hợp với không khí chung trong thánh lễ của ngày hôm đó.

Nói về trách nhiệm “soạn” nhạc cho các ngày lễ thì lại tùy chơi đàn cho lễ cổ hay lễ mới. Nếu chơi đàn cho lễ Latin làm theo nghi thức cổ thì người chơi đàn cũng không có nhiều sự lựa chọn vì các bài hát đã được Giáo hội định sẵn rồi, cứ việc giở sách ra mà đàn, hát.

Nếu như muốn hát một bài thánh ca bằng tiếng địa phương để kết lễ thì tùy ý người chơi đàn lựa chọn một bài cho hợp với thánh lễ. Ngược lại, nếu thánh lễ làm theo nghi thức mới thì người chơi đàn lại có bổn phận chọn các bài thánh ca để hát nhập lễ, dâng lễ, rước lễ, kết lễ…

Ngoài ra, những nhà thờ đầu tư nhiều tiền vào thánh nhạc sẽ yêu cầu người chơi đàn tổ chức những buổi trình diễn âm nhạc trong nhà thờ. Khi làm vậy, nhà thờ không những là một khu vực tôn giáo để thờ phượng Thiên Chúa, mà còn trở nên một trung tâm văn hóa cho cả thành phố. Bởi lẽ các buổi trình diễn âm nhạc này vừa có giá trị nghệ thuật, vừa là một cách “quảng cáo” và giới thiệu nhà thờ cho dân chúng xung quanh.

Nhiều nhà thờ không quan tâm đến thánh nhạc

Tiếc thay, văn hóa và truyền thống chơi đàn nhà thờ đang gặp nguy cơ suy thoái. Một đằng, những giáo xứ vẫn cố duy trì và phát huy nghề này, đằng khác nhiều nhà thờ hoàn toàn không quan tâm đến thánh nhạc hoặc không muốn đầu tư vào thánh nhạc.

Những nhà thờ thuộc trường hợp thứ nhì thật ra vẫn thuê người đánh đàn, nhưng thông thường chỉ là người chơi đàn piano hoặc thậm chí chỉ gảy đàn guitar. Những nhạc cụ ấy hoàn toàn không phù hợp với truyền thống âm nhạc của Giáo hội.

Hơn nữa đầu thế kỷ XX, Thánh Giáo hoàng Piô X đã nghiêm cấm toàn thể giáo hội sử dụng những nhạc cụ ấy trong nhà thờ. Sau Công đồng Vaticano II, Giáo hội ở Mỹ lại đuổi theo xu hướng phóng khoáng, thành ra thánh nhạc đã trải qua nhiều cơn khủng hoảng không tiền tuyệt hậu trong những thập niên qua.

Cũng may mắn, trải qua bãi bể nương dâu đến nay thánh nhạc truyền thống đang được dần dà khôi phục. Những người biết đánh đàn đại phong cầm hiếm khi thất nghiệp, vì bao giờ cũng có những nhà thờ cần đến tài năng của họ.

NGUYỄN THUỴ ĐAN, Hoa Kỳ

>> Đưa âm nhạc cảm hoá trẻ bụi đời

The post Nghề chơi đàn ăn lương nhà thờ appeared first on Đồng Hành.

Hát Tin Mừng

Tôi không thể quên thời gian học hòa âm với Linh mục – Nhạc sư Tiến Dũng. Chúng tôi được ngài soạn cho mẫu đọc Lời Chúa theo cung giọng bình ca và mẫu hát Tin Mừng theo như thời xưa các linh mục thường hát “E-van” bằng tiếng Latin.

Khi đó, với vai trò của một phó tế trong nhiều năm, tôi có cơ hội hát Tin Mừng vào những dịp được mời giúp lễ đó đây. Sau này khi đã thụ phong linh mục, cũng có những dịp tôi hát Tin Mừng trong thánh lễ.

Có lần, trong một thánh lễ do Đức Tổng Giám mục Têpha-nô Nguyễn Như Thể chủ tế, tôi hát Tin Mừng và đức cha cho biết là rất hài lòng, đồng thời xin tôi viết lại cho ngài bài Tin Mừng có nốt nhạc.

Dĩ nhiên, khi hát vị chủ tế hay phó tế rất cần thể hiện với tất cả “nghệ thuật thánh” và với cả tâm hồn, để có thể giúp cộng đoàn cảm nhận được Lời hằng sống của Chúa và cùng với bài giảng của linh mục, giúp họ sống Tin Mừng của Chúa trên mọi nẻo đường cuộc sống (Quy chế tổng quát sách lễ Rô-ma số 9).

Trong nhiều dịp đại lễ cử hành tại quảng trường thánh Phêrô ở Roma, chúng ta vẫn được nghe những hình thức hát phụng vụ này bằng tiếng Latin hay tiếng Ý. Chúng tôi cũng đã từng được nghe tại nhiều nhà thờ ở Hoa Kỳ, một số linh mục khi cử hành thánh lễ đã hát trọn vẹn Kinh Tạ ơn, từ kinh Tiền tụng cho đến lời Truyền phép và các phần còn lại.

Tin Mừng và đức cha cho biết là rất hài lòng, đồng thời xin tôi viết lại cho ngài bài Tin Mừng có nốt nhạc.

Tuy thánh lễ có hơi kéo dài nhưng nhiều giáo dân cho nhận xét là họ dễ dàng nâng tâm hồn lên với Chúa hơn, khi chủ tế hát trong phụng vụ thánh lễ, dĩ nhiên là các ngài cần phải “hát tốt” như lời của thánh Âu-tinh: “Chanter bien c’est prier deux fois” để giúp cộng đoàn “cầu nguyện gấp đôi”.

Về việc hát Tin Mừng hoặc các phần khác trong thánh lễ chỉ mới là những thử nghiệm. Ủy ban Phụng tự hay Ban Thánh nhạc chưa có quy định hay hướng dẫn nào. Có thể trong tương lai cách thức cầu nguyện này sẽ không còn xa lạ với giáo dân Việt Nam nữa.

“Xin cha đừng hát”

Thực ra nhiều linh mục khi dâng thánh lễ không hát Tin Mừng nhưng trong lúc giảng Lời Chúa, các ngài thường minh họa bằng một bài hát, hoặc do chính mình sáng tác, hoặc mượn của một tác giả khác.

Tại Ai-len vào năm 2014, linh mục Ray Kelly, trong bài giảng thánh lễ hôn phối đã hát tặng cô dâu chú rể bài Halleluijah. Cha đã bất đắc dĩ trở nên một ca sĩ nổi tiếng vì video clip được tung lên mạng với rất nhiều lượt truy cập.

Cha cũng được ghi nhận là đã đem đến cho nhiều người sự cảm phục về chất giọng đẹp và nhất là bầu khí ấm áp cùng sống động cho việc cử hành phụng vụ, chứ hoàn toàn không có chút nào mang tính trình diễn.

Riêng tôi cũng như một số linh mục tại Việt Nam rất thích minh họa Lời Chúa bằng một bài hát nhỏ, đặc biệt khi dâng lễ cho thiếu nhi.

Tuy nhiên, tôi không quên lần đầu tiên đến dâng lễ cho một cộng đoàn nữ tu Việt Nam ở Hoa Kỳ. Trước khi ra bàn thờ, tôi được một sơ nhắc nhở: “Cha giảng lễ nhưng xin cha đừng hát bài nào nhá. Có mấy linh mục đến đây dâng lễ, trong khi giảng lần nào cũng hát, mà các ngài hát càng làm chúng con chia trí”.

Đó chỉ là ý kiến tại một cộng đoàn nữ tu, nhưng qua lời nhắc nhở này, tôi biết mình phải thận trọng hơn khi minh họa Lời Chúa bằng việc ca hát. Hát ngoài phụng vụ như trong buổi tĩnh tâm hay giờ giáo lý, có thể dùng cây đàn guitar phụ họa để cho bài chia sẻ thêm sống động là sáng kiến hay cho những vị giảng thuyết có khả năng đàn hát.

Còn việc hát trong phụng vụ dù là khi giảng lễ, tuy là điều Giáo hội khuyến khích nhưng vì là nghệ thuật thánh nên theo tôi, phải thể hiện thế nào cho có được tác dụng tốt, nghĩa là thực sự mang lại lợi ích thiêng liêng cho cộng đoàn.

LM VINH SƠN NGUYÊN HOÀ, SSS

>> Tại sao gọi giờ chết là sinh thì?

The post Khi linh mục cất tiếng ca trong phụng vụ appeared first on Đồng Hành.

Năm nay, do ảnh hưởng dịch bệnh, không có nơi nào tổ chức dâng hoa kính Đức Mẹ. Những người nhớ đến tháng dâng hoa chỉ còn biết khoả khuây nỗi nhớ bằng những hình ảnh cũ hoặc xem lại những video ghi lại của những năm trước.

Lịch phụng vụ và lịch đồng áng cứ nương vào nhau

Tháng Giêng, ăn Tết ở nhà
Tháng Hai, ngắm đứng, tháng Ba ra mùa.
Tháng Tư, tập trống, rước hoa…

Quanh năm, trong khi người Việt mình ở ngoài đời có đến 356 lễ hội (về truyền thống lịch sử , giáo dục đạo đức, vãn cảnh vui chơi) thì nhà Đạo mình xem ra cũng chẳng kém cạnh gì. Nào Mùa Vọng, Giáng sinh, Mùa Chay, Tuần Thánh, Phục sinh, chầu lượt. Mùa nào thức nấy. Ở đây, chỉ xin nói về Lễ Hội Dâng Hoa Đức Mẹ, diễn ra rộn ràng suốt tháng Năm.

Ngày xưa, trong bối cảnh làng quê, xứ đạo sau lũy tre xanh, lịch phụng vụ và lịch đồng áng cứ nương vào nhau mà vận hành sau trước, rất đỗi nhuần nhị, hài hòa. Hình như trời đất cũng chiều lòng người và cỏ cây hoa trái tứ thời bát tiết cứ tươi tốt, sinh sôi.

Câu ca “Tháng Tư, tập trống, rước hoa” là cách tính ngày tháng theo âm lịch, trùng với tháng 5 dương lịch. Làng xóm, dâu giáp xập xình kèn trống, rước sách, kiệu hoa.

Sách Sử ký Địa phận Trung (Phú Nhai đường, 1916, trang 223) mô tả rõ nét: “Trong tháng 5 Tây, quen gọi là Tháng Hoa Đức Bà thì trong các họ nhà xứ và trong nhiều họ lẻ, tối nào bổn đạo cũng đến nhà thờ mà dâng hoa kính Đức Bà.

Lại các tối thứ Bảy và hôm trước các ngày lễ trọng trong tháng ấy thì rước hoa cùng kiệu tượng ảnh Đức Bà. Trong những làng to, thường rước hoa và kiệu tượng Đức Bà một tuần lễ hai lần. Song những họ nhỏ, có khi đến tối dâng hoa đổi lượt, một tối có, một tối không”.

Một dân tộc nặng lòng với thi ca, diễn xướng và lễ hội

Sốt sắng, kính mến Đức Mẹ là một trong những tâm tình đạo hạnh đặc trưng của người Công giáo Việt Nam. Người ta bảo, quan hệ tình cảm máu thịt giữa mẹ con cũng là cái lẽ tự nhiên sẵn có trong đạo thờ Mẫu của tín ngưỡng dân gian (Mẹ sông, Mẹ núi, Mẹ đất, Mẹ nước, Mẹ ngàn).

Hai mệnh đề, hai lối nghĩ. Tôi chỉ mới để bụng, dự cảm, mà chưa dám quy nạp hoặc suy diễn điều gì. Chỉ biết rằng người bên Đạo mình có rất nhiều cách bày tỏ và nhiều hình thức diễn đạt cái tâm tình ấy.

Từ kinh nguyện đến ca vãn, từ các đoàn hội, nghi thức đến múa hát, rước sách, kiệu cờ. Lễ là phần nghi thức trang nghiêm thánh thiêng của phụng tự và Hội là những biểu hiện của cầu thiêng kiêng lành. Cả hai tạo thành hai mặt, tĩnh và động đan xen nhau trong một tâm tình.

Cái gì cũng thành bài bản, lớp lang. Đúng là một dân tộc nặng lòng với thi ca, diễn xướng và lễ hội. Một nhà nghiên cứu đã đưa ra nhận xét:

“Dân Việt vốn ưa ca hát. Tiếng Việt vốn có nhạc tính phong phú, ngay trong những lời kinhh nguyện. Nhật tụng cũng đã là những cung điệu trầm bổng, nhịp nhàng. Cao hơn một bậc nữa là những cung ngân nga khi đọc sách Thánh, những điệu bi ai Mùa Thương Khó, những bài vè vãn dâng tiến Đức Bà.

Tất cả đều thấm nhuần hồn nhạc, lời thơ cổ truyền của dân tộc và sống động đức tin. Sốt sắng và đặc sắc hơn hết là những bài Vãn Dâng hoa, tổng hợp được ba nghệ thuật: Thi, Vũ, Nhạc trong niềm kính mến Đức Mẹ” (Võ Long Tê, Lịch sử Văn học Công giáo Việt Nam, Sài Gòn 1965).

Đền vàng quỳ trước dâng hoa
Trông lên tháp bảo thấy tòa Ba Ngôi
Mười hai nhân đức gương soi
Kính thân Đức Mẹ đời đời ngửa trông.

Trên đây là trích đoạn từ bài vãn dâng hoa mang tên Nghinh hoa tụng kỳ chương gồm 112 câu thơ lục bát và song thất lục bát của cụ cử Phạm Trạch Thiện (Giáo xứ Cổ Ra, Bùi Chu) biên soạn năm 1852, đời Vua Tự Đức và đã trở thành kịch bản phổ biến rộng rãi trong hầu hết các cộng đoàn xứ đạo ở đồng bằng Bắc bộ. Về cấu trúc, Nghinh hoa tụng kỳ chương được viết theo thể loại một tấu khúc trong âm nhạc, gồm ba phần rõ rệt:

Mở: Giáo đầu, Thăng đường, Ngũ bái.

Thân: Dâng hoa: Tiến Hoa ngũ sắc đỏ, trắng, vàng, tím, xanh và tiến hoa cổ điển (quỳ, sen, lê, cúc, mai và mẫu đơn).

Kết: Cảm tạ, xin ơn.

Về nghệ thuật, Nghinh hoa tụng kỳ chương là một bản trường thiên diễn ca không những giàu tính thi ca (ngôn ngữ, hình tượng, tu từ), được xướng diễn, biểu đạt bằng những làn điệu ngũ cung trong dàn nhạc truyền thống Việt Nam (hát ví, dặm hò, ru, quan họ, ca trù, lưu thủy, hành vân…), mà còn phát triển và biến tấu lên cao trào qua những chương hồi, xen cảnh được phụ đệm bằng sắc màu, động thái của vũ đạo, phục trang, đạo cụ của một sân khấu mang tính dân gian.

Đức Bà thờ Chúa một bề
Hoa quỳ chăm chắm hướng về thái dương
Tội nguyên không nhiễm, khác thường
Hoa sen trên nước chẳng vương bùn lầm
Lòng đầy thánh sủng giáng lâm
Hoa lê tuyết đượm mùi thơm khác vời
Tuổi cao phúc đức càng dầy
Lạ lùng hoa cúc nở ngày vãn thâu
(Nghinh hoa, 65-72).

Phân tích toàn văn Nghinh hoa tụng kỳ chương, người ta dễ dàng bắt gặp thứ ngôn ngữ riêng rất trang trọng, rất thánh thiêng, mà cũng rất quen tai quen miệng trong kinh sách, nguyện ngắm, tu đức của nhà thờ – nhà đạo.

Đồng thời, người ta cũng nhận ra được đấy là tiếng nói, là ngôn ngữ chung của đời sống văn học Việt Nam đã mượt mà dàn trải trong những tác phẩm cùng thể loại “ca, vãn, khúc, ngâm”. Chẳng hạn, Côn Sơn ca, Quỳnh Uyển cửu ca, Tứ thời ca, Chinh phụ ngâm khúc, Cung oán ngâm khúc, Tự tình khúc, Ngọa long cương vãn, Tư dung vãn, Ai tư vãn, Hạnh thục ca, Hà thành chính khí ca…

Diễn tả đức tin về lòng thơm thảo của con cái dâng lên Mẹ hiền

Trên chuyến đi thăm thú điền dã đó đây qua khắp các vùng miền, giáo phận, giáo xứ, chúng tôi đã may mắn phát hiện ra, còn khá nhiều kịch bản (bản văn, cung điệu) cùng mang chủ đề về dâng hoa Đức Mẹ.

Đôi khi Lễ hội dâng hoa đã nhen nhúm trở thành một cuộc trình diễn về âm nhạc tạp kỹ , về y trang, cử điệu màu mè , về diện mạo của một tụ điểm sân khấu phù phiếm, xa lạ.

Sưu tập, dàn dựng và chắt lọc lại có khả năng sẽ xây dựng được một mảng văn học rất đặc thù và sâu sắc về Đức Mẹ, một tham khảo rất phong phú đa dạng về cung cách diễn tả đức tin, lòng đạo của người Công giáo Việt Nam xưa.

Nhìn chung, bầu khí lễ hội dâng hoa suốt cả tháng 5 dương lịch vừa thánh thiêng, sốt sắng, vừa rộn rã nghĩa tình. Người người, nhà nhà, thôn trên xóm dưới thật sầm uất đông vui. Nhiều nơi, đồng bào bên lương và cả nhà chùa cũng tham gia bằng cách mở cửa cho người bên giáo vào hái hoa trong vườn chùa hoặc rủ nhau đến nhà thờ xem hội rất ư là cung kính, trang nghiêm.

Thế rồi, cuối tháng giã hoa, hội vãn. Dâu giáp nào cũng có khen thưởng, chè cháo, xôi vò, cơm rượu, cỗ bàn, cứ y như vào mùa hội làng. Trộm nghĩ, trong chừng mực nào đó, Lễ hội dâng hoa đã nuôi sống và làm giàu đức tin, lòng đạo của các cộng đoàn Công giáo bấy lâu. Sức sống của lễ hội Việt Nam là vậy.

Ngày nay, tất cả con người, không gian, thời gian, đời sống đã hoàn toàn khác xưa. Việc phục hồi nguyên trạng một Lễ hội dâng hoa theo đúng bài bản phải được hiểu và được làm như thế nào để vừa phát huy được những tinh hoa của truyền thống, lại vừa đáp ứng được những nhu cầu cách tân trong sinh hoạt phụng tự của người Công giáo Việt Nam.

Cải biên và cách tân không có nghĩa là xóa sổ một quá khứ, để lắp ráp vào đấy một cách ngẫu hứng tùy tiện, nghèo nàn hoặc, như thói quen đang phổ biến, một liên khúc chắp nối, nhạt nhẽo, lai căng, vô cảm, vô hồn.

Nói gì thì nói, Lễ hội dâng hoa đã và mãi mãi sẽ là một phần trong di sản văn hóa nghệ thuật của nhà Đạo, một cung cách diễn tả đức tin về lòng thơm thảo của con cái dâng lên Mẹ hiền. Việc đi tìm và giới thiệu lại Lễ hội dâng hoa, trong tình hình công nghiệp, hiện đại hóa ngày nay xem ra có vẻ đi ngược dòng.

Tuy nhiên, dưới ánh sáng của Công đồng Vaticano II, với trăn trở và thúc bách của Giáo hội để “Đức tin hội nhập văn hóa”, chúng tôi, trong điều kiện lẻ loi và hạn hẹp của mình, vẫn gối lên sóng mà bơi. Nhưng mong có được một sự quan tâm, đầu tư cụ thể nào đó để cái gia tài quý báu trên đây của tổ tiên không những không bị phủ bụi, lãng quên, mà còn được tiếp nối, gạn đục khơi trong bởi các đấng bậc bản quyền, những thế hệ kế thừa.

LÊ ĐÌNH BẢNG

>> Bồi hồi đọc kinh vãn Mùa Chay

The post Dâng hoa Đức Mẹ: Phục hồi và cách tân kho báu của tổ tiên appeared first on Đồng Hành.

Như vậy chúng ta có hai tiêu chuẩn rõ ràng để lựa chọn bài thánh ca dùng trong phụng vụ là: Tính thánh thiện (sanctitas) hay tiêu chuẩn tôn giáo và hình thức tốt đẹp (bonitas formae) hay tiêu chuẩn nghệ thuật.

Ca từ của bài thánh ca dùng trong phụng vụ

Ca từ được coi như một nửa giá trị của ca khúc. Ca từ của một bài thánh ca phụng vụ trước hết phải bám sát bản văn phụng vụ (Kinh thánh, thánh vịnh, thánh thi,…), ăn khớp với các động tác trong phụng vụ thánh lễ và phù hợp với giáo lý Công giáo. Có thể xem ca từ như anh chị em với thơ.

Khi đã có sự thống nhất về tiêu chuẩn lựa chọn thánh ca phụng vụ, người sáng tác cũng như người soạn bài hát dùng trong thánh lễ mới chu toàn trách nhiệm.

Vì vậy, ngoài việc xứng hợp để dùng trong phụng vụ (tính thánh thiện), ca từ còn phải tuân theo những quy tắc của nghệ thuật thi ca (hình thức tốt đẹp), tránh những khuyết điểm căn bản như: Sai ngữ pháp; dùng từ không chuẩn, không có trong văn chương Việt Nam hoặc triết lý vụn vặt, luẩn quẩn; ngắt câu, ngắt chữ không đúng, làm sai lạc ý nghĩa; thô thiển, không có tính văn chương; có dấu giọng không phù hợp với giai điệu nhạc.

Nếu lấy hai tiêu chuẩn phù hợp với phụng vụ và mang tính thi ca để đánh giá ca từ của một bài thánh ca, chúng ta đã góp phần biểu lộ tính thánh thiện và diễn tả hình thức nghệ thuật tốt đẹp của thánh ca (đúng nghĩa) trong buổi cử hànhphụngvụ.

Ngôn ngữ âm nhạc của bài thánh ca phụng vụ

Trong các yếu tố tạo thành âm nhạc, giai điệu đóng vai trò quan trọng hàng đầu. Về tính thánh thiện của âm nhạc dùng trong phụng vụ, Thánh Giáo hoàng Pi-ô X đã viết trong tự sắc (motu proprio):

“… Một sáng tác càng thánh thiện và càng mang tính phụng vụ, khi càng gần với bình ca về nhịp điệu, cảm hứng và phong cách…” .

Nhịp điệu, theo cách dùng từ của bản văn trên được hiểu là chuyển động của giai điệu. Chuyển động của giai điệu bình ca thường là loại chuyển động liền bậc (quãng 2 hoặc quãng 3 tùy loại thang âm) và chỉ sử dụng ba loại bán cung: Mi – Fa, Si – Do và La – Sib.

Như vậy:

– Một giai điệu càng chuyển động liền bậc, càng giống bình ca và do đó càng có tính thánh thiện.

– Những giai điệu mang nhiều bán cung nhân tạo (chromatic) thường biểu lộ tâm trạng ủy mị, kịch tính hơn là tính thánh thiện.

– Những giai điệu dùng quá nhiều chuyển động cách bậc (nhảy quãng xa) thường mang lại cảm giác phóng túng, phù hợp với ca nhạc sân khấu, opera hơn là tính thánh thiện của thánh ca phụng vụ.

Tuy nhiên, trong bình ca cũng có dùng giới hạn những quãng xa như: quãng 4 đúng, quãng 5 đúng; không chuyển động với quãng 4 tăng (được gọi là “con quỷ trong âm nhạc”, diabolus in musica); không chuyển động với quãng 5 giảm; rất hiếm khi chuyển động với quãng 6 (vì mang tính trữ tình, lãng mạn).

Xét về tiêu chuẩn hình thức tốt đẹp, một giai điệu liền bậc thường chứa đựng một nội dung hòa âm phong phú. Một giai điệu đẹp bao giờ cũng được xây dựng trên một khung (hay cấu trúc) hòa âm được chuẩn bị kỹ lưỡng.

Đã đành một giai điệu mang tôn giáo tính cần phải được viết trên một nền hòa âm xứng hợp nhưng không phải lúc nào sáng tác đúng luật hòa âm, đối âm (hình thức tốt đẹp) cũng đảm bảo được tôn giáo tính (tính thánh thiện).

Phải nhìn nhận rằng trình độ hòa âm, phối khí của các nhạc sĩ Công giáo ngày nay hơn hẳn các bậc đàn anh, đàn chị, tiền bối của nền thánh ca Việt Nam. Tuy nhiên, cũng có không ít nhạc sĩ đương thời tạo nên những bài thánh ca hợp xướng được xây dựng trên những liên kết hòa âm chỉnh về luật như ví dụ trong các sách giáo khoa về hòa âm nhưng giai điệu của từng bè khó hát hoặc hát khó nghe.

Một ngôn ngữ âm nhạc quan trọng khác là tiết điệu. Tiết điệu là yếu tố đầu tiên cấu thành âm nhạc. Trong cuốn Giáo trình sáng tác nhạc, nhà soạn nhạc người Pháp Vincent d’Indy có nói: “Có nhiều dân tộc không biết đến hòa âm, một vài dân tộc không biết đến cả giai điệu, nhưng không một dân tộc nào lại không biết tiết điệu”.

TS NGUYỄN BÁCH

>> Kinh Thánh nói gì về âm nhạc?

The post Chọn thánh ca phụng vụ sao cho đúng hướng dẫn của Giáo hội? appeared first on Đồng Hành.