Mà xứ đạo thì có gì để nói, để viết đây? Quanh năm suốt tháng biết bao chuyện, nào hát lâu chầu mỏi, chuyện cha cố, bổn đạo, chuyện lễ lạy, kinh hạt…!

Xứ đạo hình thành trên cơ sở làng Việt cổ

Nhớ giữa thập niên 1980, trên tờ Công giáo và Dân tộc, suốt 52 tuần lễ, tôi đã thực hiện đều đặn trang mục Vòng quanh các xứ đạo và đã được nhiều bạn đọc đồng cảm, có lẽ do họ đọc thấy, soi thấy chân dung xứ đạo, chân dung của chính họ trong ấy.

Thế mới biết các thế hệ chủ chiên xưa đã say mê ghi nhận những sự kiện buồn vui của xứ đạo là chuyện có thật. Từ Đắc Lộ, Majorica đến G.Amaral, Phi-lip-phê Bỉnh. Từ Tissanier, Marini, Louvet đến Taberd, Trương Vĩnh Ký, Launay, Cadière Lê Thiện Bá… Nhiều người đi, đã thành đường.

Việc hình thành, tổ chức và sinh hoạt xứ đạo ở bên Tây bên Mỹ như thế nào không rõ. Chứ ở Việt Nam ta, theo tôi hiểu từ nguồn tư liệu cũ và dựa vào thực tế đời sống của các bậc tiền bối, chỉ là những gặp gỡ, những trao đổi rất êm ái, nhẹ nhàng, dựa trên lòng tin, bất thành văn.

Không kể một vài trang huyền sử ở thế kỷ XVI với việc theo đạo của Bà Chúa Chàm (Maria Flora), toàn bộ lịch sử truyền giáo Việt Nam là một lịch sử bị phủ bóng bởi những đám mây cấm cách triền miên. Nói khác đi, vô tình hay hữu ý, đạo Chúa đã rơi vào đúng cái điểm rơi nghiệt ngã, vào một vùng xoáy lịch sử nhiễu nhương chung từ Lê, Mạc, Trịnh đến Tây Sơn và triều Nguyễn.

Trong tình hình ấy, việc hình thành, tổ chức, sinh hoạt xứ đạo ở Việt Nam phải tùy cơ mà ứng biến. Chủ yếu để đáp ứng nhu cầu khao khát đức tin của một vùng đất mới khai phá.

Nói chung, xứ đạo Công giáo Việt Nam ở Đàng Ngoài cũng như Đàng Trong đều được hình thành trên cơ sở làng Việt cổ. Mọi sinh hoạt đạo đời diễn ra trong khung cảnh làng quê, với lũy tre xanh, cây đa bến đò, đồng áng, vườn tược, ao chuôm. Mỗi nơi, mỗi cách, mỗi vẻ, rất đơn giản.

Chẳng hạn năm 1679, giáo đoàn Đa Minh đến Bắc bộ, thường cập bến Phố Hiến và dừng chân tại Ngọc Đồng, trước khi lên Thăng Long. Thế là giáo xứ Ngọc Đồng ra đời. Chẳng hạn ở giáo xứ Vanno (Vân No, Văn Nho thuộc Thanh Hóa), theo cha Đắc Lộ (Lịch sử Vương quốc Đàng Ngoài), ban đầu chỉ là chuyện một bà lão nhà quê rất sùng Phật. Sau khi được rửa tội, bà đã làm cho nhiều người theo đạo quy tụ thành xứ.

Họ đã dùng tất cả sức lực để làm việc thiện. Nhà cửa họ trở thành nơi cho bổn đạo làm các việc đạo đức: Đọc kinh, nghe sách, chữa bệnh người nghèo… Chẳng hạn giáo xứ Nam Định (thuộc Giáo phận Hà Nội), một giáo xứ có lịch sử trên 200 năm, được tạo nên theo lối “tòng nhân”, chứ không “tòng địa”, nghĩa là chia thành nhiều giáp, mỗi giáp gồm nhiều dâu và làm một nghề truyền thống theo kiểu làng nghề Việt Nam.

Giáp Đông Mạc với nghề khắc chạm gỗ quy tụ ở phố Hàng Tiên; Giáp Kim Phô là một vạn chài quanh năm lênh đênh với thuyền lưới, chỉ Tết đến mới vào tuần đại phúc để bổn đạo đỗ bến lên bờ, xưng tội rước lễ.

Cũng thế, giáo xứ Kẻ Vồi (nay là Hà Hồi, Hà Nội) ra đời nửa sau thế kỷ XVII. Ban đầu, Kẻ Vồi chỉ là một Giáp giáo sống đoàn kết yêu thương với các Giáp lương. Đa số các họ tộc trong làng đều sống pha trộn cả lương lẫn giáo. Ngoại trừ các sinh hoạt tôn giáo, dân làng đều tham gia sinh hoạt văn hóa chung, có chung một bản hương ước làng Hà Hồi.

Hà Hồi tục tốt, dân thuần
Giáo ba, lương bảy, mười phần ở chung.

Đặc biệt trong thời buổi cấm cách, loạn lạc, các thừa sai được bổn đạo che giấu, di chuyển đi khắp nơi để làm mục vụ. Nhà bổn đạo nào thuận tiện thì cử hành thánh lễ, thường là lúc nửa đêm.

Từ cơ sở ấy, một họ đạo được hình thành từng bước, có cả ban chức việc lo nhiệm vụ bảo vệ an toàn cho cha sở, dạy giáo lý, giúp kẻ liệt, giữ giềng mối tinh thần đạo đức trong ấm ngoài êm (Missions Catholiques, 1877 và Histoires de la Religion Chrétienne 1598-1665).

Thậm chí, còn một thực tế khá thú vị. Cuối thế kỷ XIX, sau cơn giông tố bách hại, giáo – lương hiểu nhau hơn. Họ muốn tách bạch cả thánh thần bằng cách thương lượng với nhau để chia đình, chia chùa. Trong quá trình trao đổi ấy, đã có nhiều văn bản Hán – Nôm đạo cũng được phân chia.

Theo khảo sát điền dã, hiện nay trong một số nhà thờ Công giáo còn sử dụng quả chuông đồng được đúc ở những cơ sở Phật giáo, là những sở hữu ban đầu của nhà chùa, có niên đại rất cổ.

Tại xã Cao Thành, huyện Ứng Hòa, tỉnh Hà Tây, một số gia đình bên lương còn lưu giữ được khá nhiều sách đạo. Hỏi ra mới hay, tổ tiên họ vốn có đạo, song vì nhiều lý do khách quan của thời thế, đến nay con cháu không đi lễ nhà thờ nữa. Nhưng sách đạo thì cứ giữ, cứ trân trọng như là vật gia bảo, xin không cho, mua không bán (Tư liệu Hán – Nôm viết về Công giáo Việt Nam, Viện Nghiên cứu Tôn giáo).

Ngay từ đầu đã hình thành các tổ chức tông đồ giáo dân

Trong quan hệ làng xã Việt Nam, thầy chùa, thầy đồ và thầy thuốc đóng vai trò trí thức, được mọi người kính mến. Cũng vậy, trong giáo xứ làng quê, không ai mà không biết cha xứ, thầy giảng, thầy xứ, dì phước và ông trương, bà quản, ông câu, ông biện.

Như trên đã nói, ngay từ khi hạt giống Tin Mừng được ươm gieo trên mảnh đất này, Giáo hội đã bắt tay ngay vào việc Công giáo tiến hành, điển hình là các tổ chức tông đồ giáo dân: Thầy giảng và chức việc hàng xứ.

Trước hết là chuyện thầy giảng, một tổ chức mang tính sáng tạo độc đáo của cha Đắc Lộ. Theo lời kể của Marini năm 1663 thì “thầy giảng được giáo dân lo liệu tươm tất. Họ rộng rãi biếu các ông nhiều vật dụng, lương thực như cải, tiền, gạo, đặc biệt vào dịp rằm tháng Bảy âm lịch mỗi năm” (Launay, Memorial de la Sociéte.́ MEP, 1916).

Chính cha Đắc Lộ đã đưa ra nhận xét: “Tổ chức hành chính và pháp luật của họ (Việt Nam) còn hơn cả các nước phương Tây, vì không có những nghi thức rườm rà, những giấy tờ lôi thôi, làm tổn phí thời giờ và tiền bạc”.

Hành trình và Truyền giáo

Ở những nơi thiếu linh mục, cũng theo Launay, thầy giảng đi từng nhà, dạy dự tòng, mời giáo dân đi lễ, đọc kinh, nghe sách, thông báo giữ chay kiêng thịt, nghỉ việc phần xác, giúp kẻ liệt, làm sổ sách rửa tội, hôn phối, di dân.

Còn về chức việc thì tổ chức theo mô hình ban bệ một hội đồng kỳ mục của làng xã. Năm 1660, Tissanier viết: “Họ có tổ chức nội bộ chặt chẽ trong tỉnh, trong xã thôn. Trong mỗi làng, chọn lấy 3 người nam, 3 người nữ, ở kẻ chợ thì chọn 16 nam, 16 nữ”.

Công nghị Hải Phố (Faifo, Hội An) ngày 19-1-1672 khai mạc với Quyết Nghị 10 điều, trong đó nhấn mạnh về việc bầu Trùm trưởng và điều 4 viết: “Nơi nào có nhiều bổn đạo mà không có linh mục hoặc thầy giảng thì phải chọn một người khôn ngoan, đức hạnh – Ông Trùm – để viếng thăm kẻ liệt lào, rửa tội cho trẻ thơ hoặc những kẻ rình sinh thì và phải gửi tên người ấy về cho Giám mục hoặc bề trên địa phận”.

Càng vào Đàng Trong, danh xưng ban chức việc các họ đạo lại càng mang đậm tính hành chính sự vụ hoặc quân cách cơ binh của làng xã Việt Nam. Đọc hồ sơ nghị án các thánh chứng nhân thời Tự Đức, bên cạnh trùm trưởng, câu biện, quản giáo, ta còn thấy những lý trưởng, đội phó, hương cả, hương chánh, hương giáo, hương quản, thủ bộ, hương hào, biện lại tham gia vào ban chức việc của họ đạo.

Có nghĩa là vừa làm việc ngoài đời, vừa làm việc trong đạo. Cụ thể đã có hàng chục trường hợp sống, làm việc và chết trong ơn nghĩa trung thành với chức việc của mình.

Đạo Chúa vào Việt Nam, làng xã thêm sinh động

Sống có họ hàng, chết có làng nước. Nhà làng nước, dân quan vua đã trở thành một thứ trật tự kỷ cương, một tổ chức chính trị hành chính rất tự nhiên của xã hội Việt Nam từ xa xưa. Nhà nhà sống với nhau trong tình cảm huyết tộc. Làng xóm là nơi đất lề quê thói và trên hết là có luật nước, phép vua. Bên lương bên giáo sống chan hòa với nhau trên cái nền tảng văn minh nông nghiệp thủ công và văn hóa làng xã.

Việc đi chùa lễ Phật hay cúng kiếng thành hoàng, nghiệp tổ, hội hè ở đình miếu cũng chỉ diễn ra Xuân Thu nhị kỳ. Đến khi đạo Chúa vào Việt Nam, bức tranh làng xã thêm phần sinh động, chuyển biến rộn rã hẳn lên, khác với cái vẻ u trầm bình lặng xưa cũ.

Thêm một chút sắc màu, thêm một chút âm thanh của tiếng chuông giáo đường. Lại áo lụa quần điều. Lại dập dìu tài tử giai nhân. Lại cờ đèn kèn trống. Lại vang rền nền nảy. Lễ hội của làng xã và lễ hội của xứ đạo đan xen vào nhau. Phụng vụ vừa diễn ra theo lịch của Giáo hội, lại vừa bước đi theo nhịp thở với thời vụ, mùa màng, với con nước, tuần trăng.

Từ làng xã hương thôn đến giáo xứ, họ đạo. Từ tín ngưỡng dân gian đến đức tin lòng đạo. Từ lũy tre, đồng áng, từ chùa chiền đền miếu đến phố thị, quần cư, nhà thờ, nhà xứ, nhà chung, nhà dòng, nhà phòng, nhà hội. Một quy hoạch rất dân dã, rất Việt Nam, rất đạo đời đã hình thành, bất thành văn.

Sức sống của một xứ đạo tập trung ở các đoàn thể. Tùy theo điều kiện của mỗi nơi, mỗi lúc, tùy theo định hướng mục vụ của mỗi đấng bản quyền, các đoàn thể Công giáo trong xứ đạo vô cùng sinh động mà chúng tôi xin được gác lại, sẽ nói trong một dịp khác.

LÊ ĐÌNH BẢNG

>> Bồi hồi đọc kinh vãn Mùa Chay

The post Chuyện xứ đạo: Nói muôn đời không hết appeared first on Đồng Hành.

Có lần tôi được nghe nhà thơ Công giáo lão thành Lê Đình Bảng chia sẻ: “Một số văn thi hữu đã từng nói với tôi: Bên đạo của ông làm gì có truyện ngắn hay tiểu thuyết Công giáo có tầm cỡ!”.

Ừ thì cũng phải! Ngẫm lại từ khi có chữ Quốc ngữ đến nay (cũng đồng thời với nền văn hóa Công giáo phát triển tại Việt Nam), đã có nhiều học giả và nhà văn Công giáo để lại những tác phẩm lớn cho đời nhưng tác phẩm văn xuôi Công giáo có giá trị thì hầu như rất hiếm! Đổi lại, mảng văn vần thì phát triển mạnh mẽ và liên tục: Thơ đi vào kinh vãn, thơ đi vào giáo lý, thơ minh họa dụ ngôn, thơ diễn hạnh các thánh…

Những câu thơ đi vào tuổi thơ

Nhớ hồi mới học giáo lý vỡ lòng, những câu thơ giáo lý đã đi vào hồn tôi một cách tự nhiên và khắc sâu vào tâm khảm:

Kìa xem cảnh cuộc đất trời
Nếu không Thiên Chúa, vậy thời ai sinh?
Và thêm nhiều chứng đinh ninh
Hiền nhơn ghi chép, sử kinh di truyền
(Đức cha Hồ Ngọc Cẩn)

Ngày rước lễ vỡ lòng, tôi được cha mình tặng cuốn Sấm truyền ca của LM Lữ Y Đoan (Lu-y Đoan). Nhờ đó, những câu chuyện Kinh Thánh Cựu Ước dễ dàng thẩm thấu vào ký ức vốn non nớt của một đứa trẻ. Và có lẽ các bà mẹ Công giáo sinh khoảng đầu thế kỷ 20 trở về trước đều thuộc nằm lòng truyện Thánh A-lê-xù bằng thơ mà cho đến nay vẫn chưa biết tác giả.

Thỉnh thoảng, tôi được mẹ ngâm nga mấy câu dỗ dành giấc ngủ:

Lê-xù mặt khó dàu dàu
Gối quỳ tạ Chúa nguyện cầu chưa thôi
Lạy bà bào chữa cho tôi
Chúa Cha giúp sức trước mai chẳng hề.

Và còn nữa, nền thánh ca Việt Nam hiện nay rất phong phú và phát triển cũng là một minh chứng cho sức mạnh của dòng thơ ca Công giáo Việt Nam. Có thể nói thơ Công giáo như đôi dép gắn bó và nâng đỡ người tín hữu Việt Nam vững bước trên hành trình đức tin của mình.

Từ thơ chữ Nôm đến thơ chữ quốc ngữ

Ngay từ buổi bình minh của Giáo hội Việt Nam, đã có những tác giả thơ Công giáo dùng chữ Nôm như công nương Catarina, thầy giảng Phanxicô, thầy giảng Gioan Thanh Minh. Thậm chí một giáo sĩ người Ý là cha Girolamo Majorica, Dòng Tên…

Tuy nhiên, thi phẩm được biết tới nhiều nhất là bộ Sấm truyền ca của cha Lữ Y Đoan viết bằng chữ Nôm. Đây là bộ trường ca viết theo thể lục bát với hơn 5.000 câu diễn ý Sáng thế ký và sách Xuất hành.

Cha Lữ Y Đoan làm mục vụ thầy giảng và được thụ phong linh mục tại Quảng Ngãi. Ngài sáng tác tác phẩm này khoảng trước năm 1670. Tuy nhiên, do điều kiện in ấn chưa phổ biến ở thời đó nên chỉ lưu truyền bản viết tay và số phận lênh đênh đã khiến nó lưu lạc đến tận đồng bằng sông nước Cửu Long.

Tại đây, vào đầu thế kỷ XIX, nó được một giáo dân uyên bác và đạo đức là ông Simon Phan Văn Cận viết lại bằng chữ Quốc ngữ. Người bi quan thì nói việc đó báo hiệu nỗi thăng trầm của nền thi ca Công giáo Việt Nam sau này.

Thi sĩ Hàn Mặc Tử – niềm tự hào của nền thi ca Công giáo Việt Nam. Ba nhân đức đối thần tin-cậy-mến trào tuôn ra mạnh mẽ phi thường trong thơ của ông. Ông như được ơn khải thị để có những câu thơ tuyên tín mang màu sắc của siêu nhiên và huyền nhiệm…

Người lạc quan thì tin vào thánh ý Chúa: Nếu Sấm truyền ca không lưu lạc vào miền Nam thì có lẽ không được viết ra bằng Quốc ngữ mà sẽ nằm ẩn đâu đó trong thư tịch của Giáo phận Đàng Trong (Quy Nhơn). Bởi vì người miền Trung vốn dĩ sành chữ Nôm và có khuynh hướng trân trọng di tích, di chỉ… Còn người miền Nam ở thế kỷ XIX đã xa lạ với chữ Nôm và gần gũi với chữ Quốc ngữ hơn.

Kế tục cha Lữ Y Đoan, ở thời cận đại có thánh Philipphê Phan Văn Minh, cha Gioakim Đặng Đức Tuấn, cha Phêrô Trần Lục, Alexis Tống Viết Toại, Đức cha Đa Minh Hồ Ngọc Cẩn, cha Giuse Trần Văn Trang… Các tác giả này hầu hết thường dùng thể thơ lục bát, thể loại dễ đi vào lòng người Việt Nam để chuyển tải Tin Mừng, huấn đạo và giáo lý.

Một thi phẩm lớn hiện nay mà tôi mong mọi gia đình Công giáo nên có trong nhà là quyển Sứ điệp Tình thương của LM FX Nguyễn Xuân Văn. Tác phẩm diễn ý trọn bộ Tin Mừng nhất lãm bằng 9.764 câu thơ lục bát được chăm chút vần điệu và sử dụng cả những thủ pháp nghệ thuật. Ta thử đọc một đoạn ngắn diễn ý Tin Mừng Mt. 7, 24:

Ăn làm sao? Nói làm sao?
Đất không nhận diện, trời nào điểm danh
Nghe lời Ta biết thực hành
Khôn ngoan nên mẫu, trung thành nên gương.

Ta dễ nhận ra phép đối ý, đối xứng và cách tạo nhịp để tránh sáo mòn. Đây còn là một sách “giáo khoa” về thơ lục bát cho những ai muốn học làm thơ. Vì thế, chúng ta hoàn toàn có thể tự hào rằng nền thi ca Công giáo Việt Nam cũng có một tác phẩm không hề kém về hình thức, tư tưởng lẫn dung lượng.

Nở rộ những vườn thơ mới

Trong cuộc sống bộn bề lo toan, những tưởng không còn ai mặn mòi với thơ Đạo. Nhưng không, trong hành trình “góp nhặt thơ” của cha Phêrô Võ Tá Khánh (thi sĩ Trăng Thập Tự), chúng tôi bắt gặp những gương mặt thơ nghe chừng lạ lẫm vẫn còn thầm lặng nương náu bên bóng giáo đường.

Những câu thơ đẹp dần lộ ra, những gương mặt thơ mới lại xuất hiện. Năm 2008, thi sĩ – nhạc sĩ PM Cao Huy Hoàng lập trang Đồng Xanh Thơ trên trang mạng Dũng Lạc để quy tụ các tác giả thơ Công giáo.

Tiếc thay, sau khi cha Anrê Trần Cao Tường – người thành lập trang Dũng Lạc, về với Chúa, trang mạng này đã đóng cửa. Song nhờ trang này, các tác giả thơ hiện đại được quy tụ, một số câu lạc bộ thơ Công giáo lấy tên là Đồng Xanh Thơ đã được thành lập ở các Giáo phận Qui Nhơn, Nha Trang, Xuân Lộc và Sài Gòn.

Giọng thơ của các tác giả hôm nay cũng đã khác xưa. Họ không còn đóng khung trong việc truyền rao Tin Mừng hay giáo lý cho người Công giáo qua lời thơ hoặc chỉ chia sẻ cảm nghiệm đức tin với người đồng đạo, mà còn là thể hiện vai trò chứng nhân cho người ngoại giáo bằng những hình ảnh rất đời thường được thể hiện qua chất thơ hiện đại.

Một số tác giả có bút lực sung mãn hiện nay có thể kể đến PM Cao Huy Hoàng, Mạc Tường, Trầm Thiên Thu, Dã Tràng Cát, Mặc Trầm Cung, Cao Danh Viện, Vũ Thủy, An Thiện Minh, Lưu Minh Gian… Nhiều người bạn ngoại giáo của tôi cũng rất thích đọc thơ của các tác giả này.

LÊ HỒNG BẢO

>> Chuyện xe pháo của các cha

The post Dòng thơ nuôi dưỡng đức tin Công giáo appeared first on Đồng Hành.

Năm nay, do ảnh hưởng dịch bệnh, không có nơi nào tổ chức dâng hoa kính Đức Mẹ. Những người nhớ đến tháng dâng hoa chỉ còn biết khoả khuây nỗi nhớ bằng những hình ảnh cũ hoặc xem lại những video ghi lại của những năm trước.

Lịch phụng vụ và lịch đồng áng cứ nương vào nhau

Tháng Giêng, ăn Tết ở nhà
Tháng Hai, ngắm đứng, tháng Ba ra mùa.
Tháng Tư, tập trống, rước hoa…

Quanh năm, trong khi người Việt mình ở ngoài đời có đến 356 lễ hội (về truyền thống lịch sử , giáo dục đạo đức, vãn cảnh vui chơi) thì nhà Đạo mình xem ra cũng chẳng kém cạnh gì. Nào Mùa Vọng, Giáng sinh, Mùa Chay, Tuần Thánh, Phục sinh, chầu lượt. Mùa nào thức nấy. Ở đây, chỉ xin nói về Lễ Hội Dâng Hoa Đức Mẹ, diễn ra rộn ràng suốt tháng Năm.

Ngày xưa, trong bối cảnh làng quê, xứ đạo sau lũy tre xanh, lịch phụng vụ và lịch đồng áng cứ nương vào nhau mà vận hành sau trước, rất đỗi nhuần nhị, hài hòa. Hình như trời đất cũng chiều lòng người và cỏ cây hoa trái tứ thời bát tiết cứ tươi tốt, sinh sôi.

Câu ca “Tháng Tư, tập trống, rước hoa” là cách tính ngày tháng theo âm lịch, trùng với tháng 5 dương lịch. Làng xóm, dâu giáp xập xình kèn trống, rước sách, kiệu hoa.

Sách Sử ký Địa phận Trung (Phú Nhai đường, 1916, trang 223) mô tả rõ nét: “Trong tháng 5 Tây, quen gọi là Tháng Hoa Đức Bà thì trong các họ nhà xứ và trong nhiều họ lẻ, tối nào bổn đạo cũng đến nhà thờ mà dâng hoa kính Đức Bà.

Lại các tối thứ Bảy và hôm trước các ngày lễ trọng trong tháng ấy thì rước hoa cùng kiệu tượng ảnh Đức Bà. Trong những làng to, thường rước hoa và kiệu tượng Đức Bà một tuần lễ hai lần. Song những họ nhỏ, có khi đến tối dâng hoa đổi lượt, một tối có, một tối không”.

Một dân tộc nặng lòng với thi ca, diễn xướng và lễ hội

Sốt sắng, kính mến Đức Mẹ là một trong những tâm tình đạo hạnh đặc trưng của người Công giáo Việt Nam. Người ta bảo, quan hệ tình cảm máu thịt giữa mẹ con cũng là cái lẽ tự nhiên sẵn có trong đạo thờ Mẫu của tín ngưỡng dân gian (Mẹ sông, Mẹ núi, Mẹ đất, Mẹ nước, Mẹ ngàn).

Hai mệnh đề, hai lối nghĩ. Tôi chỉ mới để bụng, dự cảm, mà chưa dám quy nạp hoặc suy diễn điều gì. Chỉ biết rằng người bên Đạo mình có rất nhiều cách bày tỏ và nhiều hình thức diễn đạt cái tâm tình ấy.

Từ kinh nguyện đến ca vãn, từ các đoàn hội, nghi thức đến múa hát, rước sách, kiệu cờ. Lễ là phần nghi thức trang nghiêm thánh thiêng của phụng tự và Hội là những biểu hiện của cầu thiêng kiêng lành. Cả hai tạo thành hai mặt, tĩnh và động đan xen nhau trong một tâm tình.

Cái gì cũng thành bài bản, lớp lang. Đúng là một dân tộc nặng lòng với thi ca, diễn xướng và lễ hội. Một nhà nghiên cứu đã đưa ra nhận xét:

“Dân Việt vốn ưa ca hát. Tiếng Việt vốn có nhạc tính phong phú, ngay trong những lời kinhh nguyện. Nhật tụng cũng đã là những cung điệu trầm bổng, nhịp nhàng. Cao hơn một bậc nữa là những cung ngân nga khi đọc sách Thánh, những điệu bi ai Mùa Thương Khó, những bài vè vãn dâng tiến Đức Bà.

Tất cả đều thấm nhuần hồn nhạc, lời thơ cổ truyền của dân tộc và sống động đức tin. Sốt sắng và đặc sắc hơn hết là những bài Vãn Dâng hoa, tổng hợp được ba nghệ thuật: Thi, Vũ, Nhạc trong niềm kính mến Đức Mẹ” (Võ Long Tê, Lịch sử Văn học Công giáo Việt Nam, Sài Gòn 1965).

Đền vàng quỳ trước dâng hoa
Trông lên tháp bảo thấy tòa Ba Ngôi
Mười hai nhân đức gương soi
Kính thân Đức Mẹ đời đời ngửa trông.

Trên đây là trích đoạn từ bài vãn dâng hoa mang tên Nghinh hoa tụng kỳ chương gồm 112 câu thơ lục bát và song thất lục bát của cụ cử Phạm Trạch Thiện (Giáo xứ Cổ Ra, Bùi Chu) biên soạn năm 1852, đời Vua Tự Đức và đã trở thành kịch bản phổ biến rộng rãi trong hầu hết các cộng đoàn xứ đạo ở đồng bằng Bắc bộ. Về cấu trúc, Nghinh hoa tụng kỳ chương được viết theo thể loại một tấu khúc trong âm nhạc, gồm ba phần rõ rệt:

Mở: Giáo đầu, Thăng đường, Ngũ bái.

Thân: Dâng hoa: Tiến Hoa ngũ sắc đỏ, trắng, vàng, tím, xanh và tiến hoa cổ điển (quỳ, sen, lê, cúc, mai và mẫu đơn).

Kết: Cảm tạ, xin ơn.

Về nghệ thuật, Nghinh hoa tụng kỳ chương là một bản trường thiên diễn ca không những giàu tính thi ca (ngôn ngữ, hình tượng, tu từ), được xướng diễn, biểu đạt bằng những làn điệu ngũ cung trong dàn nhạc truyền thống Việt Nam (hát ví, dặm hò, ru, quan họ, ca trù, lưu thủy, hành vân…), mà còn phát triển và biến tấu lên cao trào qua những chương hồi, xen cảnh được phụ đệm bằng sắc màu, động thái của vũ đạo, phục trang, đạo cụ của một sân khấu mang tính dân gian.

Đức Bà thờ Chúa một bề
Hoa quỳ chăm chắm hướng về thái dương
Tội nguyên không nhiễm, khác thường
Hoa sen trên nước chẳng vương bùn lầm
Lòng đầy thánh sủng giáng lâm
Hoa lê tuyết đượm mùi thơm khác vời
Tuổi cao phúc đức càng dầy
Lạ lùng hoa cúc nở ngày vãn thâu
(Nghinh hoa, 65-72).

Phân tích toàn văn Nghinh hoa tụng kỳ chương, người ta dễ dàng bắt gặp thứ ngôn ngữ riêng rất trang trọng, rất thánh thiêng, mà cũng rất quen tai quen miệng trong kinh sách, nguyện ngắm, tu đức của nhà thờ – nhà đạo.

Đồng thời, người ta cũng nhận ra được đấy là tiếng nói, là ngôn ngữ chung của đời sống văn học Việt Nam đã mượt mà dàn trải trong những tác phẩm cùng thể loại “ca, vãn, khúc, ngâm”. Chẳng hạn, Côn Sơn ca, Quỳnh Uyển cửu ca, Tứ thời ca, Chinh phụ ngâm khúc, Cung oán ngâm khúc, Tự tình khúc, Ngọa long cương vãn, Tư dung vãn, Ai tư vãn, Hạnh thục ca, Hà thành chính khí ca…

Diễn tả đức tin về lòng thơm thảo của con cái dâng lên Mẹ hiền

Trên chuyến đi thăm thú điền dã đó đây qua khắp các vùng miền, giáo phận, giáo xứ, chúng tôi đã may mắn phát hiện ra, còn khá nhiều kịch bản (bản văn, cung điệu) cùng mang chủ đề về dâng hoa Đức Mẹ.

Đôi khi Lễ hội dâng hoa đã nhen nhúm trở thành một cuộc trình diễn về âm nhạc tạp kỹ , về y trang, cử điệu màu mè , về diện mạo của một tụ điểm sân khấu phù phiếm, xa lạ.

Sưu tập, dàn dựng và chắt lọc lại có khả năng sẽ xây dựng được một mảng văn học rất đặc thù và sâu sắc về Đức Mẹ, một tham khảo rất phong phú đa dạng về cung cách diễn tả đức tin, lòng đạo của người Công giáo Việt Nam xưa.

Nhìn chung, bầu khí lễ hội dâng hoa suốt cả tháng 5 dương lịch vừa thánh thiêng, sốt sắng, vừa rộn rã nghĩa tình. Người người, nhà nhà, thôn trên xóm dưới thật sầm uất đông vui. Nhiều nơi, đồng bào bên lương và cả nhà chùa cũng tham gia bằng cách mở cửa cho người bên giáo vào hái hoa trong vườn chùa hoặc rủ nhau đến nhà thờ xem hội rất ư là cung kính, trang nghiêm.

Thế rồi, cuối tháng giã hoa, hội vãn. Dâu giáp nào cũng có khen thưởng, chè cháo, xôi vò, cơm rượu, cỗ bàn, cứ y như vào mùa hội làng. Trộm nghĩ, trong chừng mực nào đó, Lễ hội dâng hoa đã nuôi sống và làm giàu đức tin, lòng đạo của các cộng đoàn Công giáo bấy lâu. Sức sống của lễ hội Việt Nam là vậy.

Ngày nay, tất cả con người, không gian, thời gian, đời sống đã hoàn toàn khác xưa. Việc phục hồi nguyên trạng một Lễ hội dâng hoa theo đúng bài bản phải được hiểu và được làm như thế nào để vừa phát huy được những tinh hoa của truyền thống, lại vừa đáp ứng được những nhu cầu cách tân trong sinh hoạt phụng tự của người Công giáo Việt Nam.

Cải biên và cách tân không có nghĩa là xóa sổ một quá khứ, để lắp ráp vào đấy một cách ngẫu hứng tùy tiện, nghèo nàn hoặc, như thói quen đang phổ biến, một liên khúc chắp nối, nhạt nhẽo, lai căng, vô cảm, vô hồn.

Nói gì thì nói, Lễ hội dâng hoa đã và mãi mãi sẽ là một phần trong di sản văn hóa nghệ thuật của nhà Đạo, một cung cách diễn tả đức tin về lòng thơm thảo của con cái dâng lên Mẹ hiền. Việc đi tìm và giới thiệu lại Lễ hội dâng hoa, trong tình hình công nghiệp, hiện đại hóa ngày nay xem ra có vẻ đi ngược dòng.

Tuy nhiên, dưới ánh sáng của Công đồng Vaticano II, với trăn trở và thúc bách của Giáo hội để “Đức tin hội nhập văn hóa”, chúng tôi, trong điều kiện lẻ loi và hạn hẹp của mình, vẫn gối lên sóng mà bơi. Nhưng mong có được một sự quan tâm, đầu tư cụ thể nào đó để cái gia tài quý báu trên đây của tổ tiên không những không bị phủ bụi, lãng quên, mà còn được tiếp nối, gạn đục khơi trong bởi các đấng bậc bản quyền, những thế hệ kế thừa.

LÊ ĐÌNH BẢNG

>> Bồi hồi đọc kinh vãn Mùa Chay

The post Dâng hoa Đức Mẹ: Phục hồi và cách tân kho báu của tổ tiên appeared first on Đồng Hành.