Cũng vào khoảng thời gian của bộ lễ cầu hồn Đức, tại Việt Nam, việc loan báo Tin Mừng cho dân tộc thiểu số trên vùng đất Tây Nguyên đã bắt đầu. Từ đó nảy sinh những hạt giống đầu tiên để hình thành các thánh lễ được cử hành bằng tiếng địa phương, trong đó bộ lễ bằng tiếng bản địa được quan tâm trước tiên.

Viết bộ lễ như nhật ký truyền giáo

“Giáo hội được sai đến với mọi dân tộc, thuộc mọi nơi, và mọi thời của nhân loại”.

Công đồng Vaticano II, Gaudium et Spes, 58§3

Năm 1963, trở về Việt Nam sau khi tham dự với vai trò Nghị phụ trong Công đồng Vaticano II, Đức Giám mục Nguyễn Văn Hiền đã yêu cầu cha Nguyễn Văn Hòa (sau này là Giám mục Nguyễn Văn Hòa, Giáo phận Nha Trang) khởi soạn bộ lễ tiếng Việt chính thức đầu tiên. Đó là bộ lễ Seraphim.

Không chỉ dừng lại ở một bộ lễ, tinh thần âm nhạc và văn hóa bản địa này còn được Đức cha Hòa tiếp nối trong các sáng tác như Bài thương khó (Passio) và Exsultet (Mừng vui lên). Có thể nói, ca đoàn Seraphim Đà Lạt đã gắn liền với bộ lễ hội nhập văn hóa bản địa đầu tiên của Việt Nam, ít nhất là ở miền Nam.

Người kế tiếp cũng đi theo con đường hội nhập văn hóa địa phương phải kể đến là cha Phaolô Lê Đức Huân, nguyên Chánh xứ Chính tòa Đà Lạt. Từ năm 11 tuổi, thầy Lê Đức Huân đã sống với cha xứ trong các buôn làng của người dân tộc K’Ho, Lâm Đồng.

Sau khi học xong chủng viện, thầy Huân đi giúp xứ, rồi lại quay về chủng viện dạy các chủng sinh. Nhưng vì nhu cầu của người dân tộc vùng Bảo Lộc cần hơn nên thầy Huân lại được điều về xứ đạo ngày trước để giúp cho việc truyền giáo.

Năm 1972 thầy Huân chịu chức linh mục. Đó cũng là thời xảy ra biến cố Mùa hè đỏ lửa, gần 12 ngàn người dân tộc X’tiêng di cư từ Bình Long, Bình Phước lên Bảo Lộc. Cùng với khoảng 2.000 người dân tộc K’Ho bản địa, họ không có người chăm sóc tinh thần, không có linh mục đồng hành.

Các linh mục ở Bảo Lộc đã xin Đức Giám mục Đà Lạt cho cha Phaolô Lê Đức Huân về đây coi sóc. Cha về truyền giáo tại các làng Djirai, M’rồng, B’Keh, sống cuộc đời thừa sai, gắn bó với đồng bào dân tộc. Sau thời gian 21 năm sống truyền giáo ở đây cha được thuyên chuyển sang giáo xứ khác, giáo xứ B’Sumrăc, có 2.000 người K’Ho và sống 13 năm tại giáo xứ này. Bằng ấy thời gian đã giúp cha Lê Đức Huân không chỉ sống chứng tá đức tin mà còn hòa nhập khá sâu sắc với người dân tộc K’Ho.

Cha cũng ý thức rõ hơn bao giờ hết việc “rao giảng Tin Mừng phù hợp với văn hóa người nghe” theo tinh thần của Công đồng Vaticano II và ngày càng thấm nhu cầu sử dụng các yếu tố văn hóa địa phương để giao tiếp và truyền giáo.

Nhờ đó, bộ lễ Ơ Kơnràñ Yàng (Lạy Chúa) bằng tiếng K’Ho được cha Huân sáng tác như ghi lại nhật ký truyền giáo của riêng mình để chia sẻ với mọi người. Tác phẩm này cha viết rất nhanh, kịp sử dụng trong thánh lễ đặt viên đá đầu tiên xây dựng nhà thờ B’Sumrăc vào năm 2003.

Gắn kết người Tây Nguyên với buôn làng, với Thiên Chúa

Đến nay đã có một số tác giả sáng tác bộ lễ có liên quan đến văn hóa K’Ho. Tác giả Hải Ánh đã soạn hai bộ lễ tiếng Việt trên giai điệu âm hưởng nhạc của người K’Ho. Bên cạnh đó có hai bộ lễ khác bằng tiếng K’Ho của các tác giả Linh mục Nguyễn Mạnh Tuyên (Trung tâm Mục vụ Giáo phận Đà Lạt) và linh mục Trần Văn Khoa.

Các bộ lễ này ít nhiều còn mang đặc điểm âm nhạc châu Âu (về quãng nhạc và đường nét giai điệu) hoặc châu Phi (về tiết tấu) và thường có nhiều chỗ không rõ dấu giọng (khác biệt giữa ca từ và quãng nhạc), vì vậy dễ gây ra sự hiểu sai lệch ý nghĩa (ví dụ, YÀNG mà lại hát thành YÁNG).

Bộ lễ Ơ Kơnràñ Yàng của cha Huân thoát được khỏi những giới hạn đó để trở nên hội nhập sâu sắc với văn hóa K’Ho. Không chỉ gồm các phần thông thường của một bộ lễ (Dăn sơnđàc – Xin thương xót, Gơklŏ – Vinh Danh, Niăm-goh! Niăm-goh! Niăm-goh! – Thánh! Thánh! Thánh!, Ơ Belàt- kòn Yàng dê – Lạy Chiên Thiên Chúa) mà bộ lễ này còn có cả những câu chào, chúc và đối thoại giữa chủ tế với cộng đoàn bằng tiếng K’Ho như: Hơ jơ-nau đơs Kơnràñ dê (Đó là Lời Chúa), Ưn-ngài Yàng (Tạ ơn Chúa) đến Kinh Lạy Cha (Ơ Bàp Bol Kòn)…

Theo tinh thần của Hiến chế về phụng vụ thánh, đây là những phần cần phải ưu tiên hát để nhấn mạnh đến sự tham dự tích cực và sống động của cộng đoàn. Chính vì vậy, nhiều nhà thờ ở Giáo phận Đà Lạt đã sử dụng bộ lễ này trong các thánh lễ cho người sắc tộc, có kèm thêm những nét văn hóa bản địa như cồng chiêng, bộ gõ, động tác tập thể theo nhịp điệu giã gạo sinh động, nồng thắm…

Nhờ việc hội nhập văn hóa bản địa trong phụng vụ, người dân thuộc các sắc tộc khác nhau của Việt Nam ngày càng xác tín nơi Thiên Chúa và sống đức tin mạnh mẽ hơn với Đấng mà họ tôn thờ.

Không những thế còn tạo nên sự gắn kết giữa các sắc tộc với nhau. Rất cần có và phát triển những bộ lễ như Ơ Kơnràñ Yàng của cha Phaolô Lê Đức Huân cho các sắc tộc anh em khác. Để hội nhập văn hóa bản địa có hiệu quả, Đức Giáo hoàng Gioan XXIII đã chỉ cho chúng ta một cách: “Tôi nhìn vào mắt các bạn bằng chính mắt tôi. Tôi đặt lòng mình bên cạnh lòng các bạn”.

NGUYỄN BÁCH

>> Khi linh mục cất tiếng ca trong phụng vụ

The post Những bộ lễ hội nhập văn hoá bản địa appeared first on Đồng Hành.

Thao thức về văn hóa, giáo dục

Rời Sài Gòn, ngoại về với núi rừng Tây Nguyên từ năm 1968, rồi lao vào công cuộc truyền giáo trên xứ Thượng vốn dĩ rất nghèo nàn: Nghèo cả ơn gọi linh mục lẫn vật chất.

Ngoại tất bật với công việc giáo xứ, giáo họ, rồi sau này là cả một giáo phận trải dài trên hai tỉnh: Kontum và Gia Lai. Người ta biết đến ngài là một vị chủ chăn tốt lành, luôn bênh vực người thấp cổ bé họng.

Mấy ai biết, có những ước mơ, thao thức nho nhỏ mà từ khi về với núi rừng, ngoại phải gác lại, để làm nhiệm vụ cao cả hơn đó là làm cho Nước Chúa được rộng khắp trên xứ Cao Nguyên này.

“Cha ông của chúng ta trong đức tin đã sáng nghĩ ra chữ Quốc ngữ để cho con cháu chuyển tải sứ điệp Tin Mừng. Thế nhưng chúng ta chưa biết tận dụng gia sản quý báu ấy”.

Ngoại không biết sáng tác nhạc, không biết làm thơ, nhưng ngoại rất quý các nhà thơ, nhạc sĩ, càng quý hơn những nghệ sĩ Công giáo. Với ngoại, những người đó đang loan báo Tin Mừng nước Chúa qua ngòi bút của mình.

Ở đêm thơ Kinh Trong Sương tại Sài Gòn vào ngày 28-3-2008, ngài đã chia sẻ tâm tình: “Tôi nhận biết tầm quan trọng và ảnh hưởng rất lớn của thơ văn và âm nhạc, của anh chị em giới sáng tác nói chung và cách riêng là giới sáng tác Công giáo. Bản chất người Ki-tô hữu là được sai đi để rao giảng tình yêu thương không những qua đời sống phục vụ mà còn qua cả sứ điệp bằng lời.

Trong những diễn tả bằng lời thì những lời thơ, dòng văn hay ý nhạc có sức truyền tải rất đặc biệt. Vì thế tôi cám ơn và rất xúc động khi nhìn thấy anh em rất tha thiết với vấn đề này và đang hy sinh nhiều cho vấn đề này”.

Thời còn là chủng sinh, ngoại đã từng gầy dựng nhiều nhóm văn hóa Công giáo với mục đích phục vụ Giáo hội. Đức cha Micae còn đau đáu về vấn đề chữ Quốc ngữ. Ngoại thường nhắc đi nhắc lại mỗi khi có dịp tham dự những buổi sinh hoạt thơ văn trong, ngoài giáo phận:

“Cha ông của chúng ta trong đức tin đã sáng nghĩ ra chữ Quốc ngữ để cho con cháu chuyển tải sứ điệp Tin Mừng. Thế nhưng chúng ta chưa biết tận dụng gia sản quý báu ấy. Đang khi đó những anh em khác đã tận dụng.

Tiếc là vì không biết đến Thiên Chúa, các tác phẩm của họ nhiều khi không chuyển tải được lòng khoan dung và tinh thần phục vụ mà lại chuyển tải một sức mạnh nào đó làm tan nát cõi lòng, làm hoen ố con tim của tuổi trẻ. Chúng ta phải cố gắng làm giàu nén bạc mà ông cha ta để lại, đó là chữ Quốc ngữ”.

Đức cha cũng rất chú trọng đến việc học. Mỗi lần có dịp đi cùng ngoại, ngoại hay bảo nó “Ráng học nghen con!”. Mỗi dịp khai giảng năm học mới, ngoại lại viết tâm thư gởi học sinh, sinh viên toàn giáo phận, hướng cho các em phải học như thế nào để xứng đáng là con cái Chúa, để tôn vinh Chúa.

Đi đến bất cứ nơi đâu, vị giám mục của núi rừng Tây Nguyên cũng khuyên các bậc cha mẹ, phải lo cho con em mình học đến nơi đến chốn. Hơn ai hết, ngài biết giá trị của việc học, ngài nói:

“Nhờ công ơn cha mẹ tôi, cho anh em chúng tôi đi học, nên bây giờ tôi mới có thể đứng đây nói với anh chị em”.

Học để “không bị người khác lừa mình và mình không đi lừa người khác”.

Ở tuổi ngót tám mươi, ngoại vẫn còn học, học những gì mình chưa biết, học để kịp với thời đại, để hiểu hơn về giới trẻ ngày nay, để hòa mình vào chúng, hướng chúng đến những điều tốt đẹp nhất.

Vị giám mục có nhiều biệt danh

Năm 2012, trong buổi sinh hoạt với anh em văn nghệ sĩ Công giáo tại Giáo phận Qui Nhơn, Nhà thơ Lê Hồng Bảo đã giới thiệu Đức cha Micae là vị giám mục có nhiều biệt danh nhất Việt Nam. Những biệt danh ấy không hẳn người ta đặt cho ngài, vị giám mục già trên Tây Nguyên, chỉ để cho vui hay trêu chọc. Mỗi biệt danh của ngài gắn liền với một hành động, việc làm đẹp của ngài.

Giám mục không tòa: Khó có thể tìm được Đức cha Micae ở Tòa Giám mục Kontum, dù Tòa Giám mục là nơi ở và làm việc của ngài. Ai muốn gặp Đức cha, dù thân thiết cũng phải báo trước, bởi hiếm khi ngài ở tòa.

Đức cha thường ở các buôn hay những nơi khó khăn nhất của giáo phận, đến và ở lại với những con người, những mảnh đời, để lắng nghe nhịp sống của họ và cảm thông sẻ chia. Ngài nói ngài không có hộ khẩu thường trú, vì “đường là nhà, xe là giường, khách sạn là máy bay”.

Ngoại đi thật nhiều, đi thật nhanh, ghé chỗ này một chút, chỗ kia một chút, thăm viếng một vài người, để hiểu thêm tình hình hiện tại của xứ đạo. Nhớ một lần về Qui Nhơn, ngài bảo ngài sẽ đón nó ở An Khê lúc 8 giờ 30 sáng nhưng nó chờ tới quá trưa ngài mới tới.

Sau này nó mới biết, từ Tòa Giám mục xuống An Khê, phải qua khoảng chừng sáu hay bảy giáo xứ ở dọc đường và ngài đã dừng lại để thăm các mục tử ở những nơi đó. Ngoại đi nhiều, trong và ngoài nước. Đôi khi nó lo lo bởi nó biết Ngoại chẳng khỏe mạnh lắm lắm như người ta, ngài đeo máy trợ tim lâu rồi!

Giám mục của người nghèo: Kontum là một giáo phận nghèo với hơn ba trăm ngàn giáo dân mà đa số là người thiểu số Jrai, Bahnar, Xê Đăng… Ở cương vị chủ chăn, hơn thế nữa, là một người cha, người ông của một đại gia đình, Đức cha Micae rất quan tâm đến người nghèo trong giáo phận.

Ngài đến với những người nghèo, chia sẻ những khó khăn họ gặp phải. Bởi vậy, ở Kontum này, người ta không mấy xa lạ một vị giám mục hay “vi hành” trên chiếc xe cũ kỹ lấm đầy bụi đất, đến với các buôn làng.

Và cũng vì vậy, người ta cũng sẽ dễ dàng nhận ra, chiếc xe của vị giám mục Kontum giữa những chiếc xe hơi bóng loáng khác: Chiếc xe cũ kỹ, đầy bụi đất, màu đất đặc trưng của Tây Nguyên.

Giám mục nhặt rác: Ngoại đã bắt chước Chúa Giê-su làm gương cho tất thảy con cái trong giáo phận. “Anh em gọi thầy là thầy, là Chúa. Điều đó phải lắm, vì quả thật Thầy là thầy, là Chúa. Vậy nếu Thầy là Chúa, là Thầy mà còn rửa chân cho anh em thì anh em cũng phải rửa chân cho nhau”.

Mỗi dịp đại lễ Đức Mẹ Măng Đen, người ta không khỏi ngỡ ngàng trước một vị giám mục cao niên, cúi xuống nhặt từng vỏ kẹo bị vứt ra đường, cho vào thùng rác. Ở cương vị của một giám mục, thật khó để cúi xuống nhặt từng vỏ kẹo, từng tàn thuốc lá mà người ta dùng xong vứt bừa bãi. Vậy mà ngài đã làm.

Ngài làm việc đó không phải để làm kiểu cho người ta chụp hình mà để làm gương cho con cái: Giám mục nhặt rác cho anh chị em được thì anh chị em cũng phải biết nhặt rác lên mà bỏ vào thùng, ít ra là giữ môi trường sạch đẹp.

Giám mục… đốt nhà: Ở vùng đất truyền giáo này, chuyện xây nhà nguyện, cách riêng là vùng dân tộc thiểu số, gặp phải khó khăn trăm bề. Để xây được nhà nguyện mới, buộc phải phá nhà nguyện cũ. Nhưng nhà nguyện đã được dâng hiến cho Thiên Chúa nên không ai dám phá.

Vì thế, sau khi hoàn thành Giáo xứ Tea Long, một giáo xứ của người Xê Đăng, theo lời cam kết, Đức cha Micae giương cao ngọn đuốc châm lửa vào nhà nguyện cũ như một lễ toàn thiêu dâng lên Thiên Chúa. Ngọn lửa thể hiện ý chí kiên trung sắt đá của một đức tin vững vàng chấp nhận đau thương.

Bây giờ ngoại đã nghỉ hưu. Giáo phận đã có chủ chăn mới, một vị giám mục hiền lành và khiêm nhường. Thế nhưng Đức cha Micae vẫn làm việc không ngừng nghỉ, làm một cách thầm lặng nhất.

Một con người vĩ đại không phải họ làm những điều vĩ đại mà họ đã làm những điều tầm thường nhất bởi tất cả lòng yêu mến tha nhân. Và Đức cha Micae Hoàng Đức Oanh là một người như thế.

TÂM NGỌC

>> Đức cha Nguyễn Văn Bản: Cộng đoàn là nơi thanh lọc thánh ca

The post Vị Giám mục nhặt rác appeared first on Đồng Hành.