Chỉ ra hai album suốt ba mươi năm

Vào ngày đầu năm mới, 1-1-1988, ngày Lễ Đức Mẹ là Mẹ Thiên Chúa, tại Trung tâm Công giáo, Nhạc sĩ Viết Chung cùng những người anh em trong Nhóm ca vang Lời Chúa, đã chính thức khai sinh Ca đoàn Vượt Qua. Đó cũng là ngày truyền thống của ca đoàn.

Lúc bấy giờ, lập ra một ca đoàn không phải là chuyện dễ dàng. Một trong các thủ tục bắt buộc để có được một ca đoàn là số lượng không được vượt quá 20 người. Vì có duyên ra mắt tại Trung tâm Công giáo, nên số ca viên có mặt ngay từ ngày ca đoàn thành lập đã ngót nghét trăm người.

Nhiều thành viên ban đầu của Ca đoàn Vượt Qua là những ca viên kỳ cựu từ nhiều ca đoàn ở các giáo xứ trong Tổng Giáo phận từ trước 1975. Có những ca viên nằm trong đại gia đình hai, ba thế hệ, như gia đình ông bà Mai Như Thịnh. Cũng có những ca viên thuộc vào hàng “thất thập cổ lai hy” tiếng tăm một thời, như cụ Lê Mộng Bảo – cựu Giám đốc Nhà xuất bản Tinh Hoa – lúc ấy đã ngoài 70 tuổi…

Cùng với những người sáng lập chủ chốt như Nhạc sĩ Viết Chung, Nhạc sĩ Lê Đức Toàn, họ đã góp phần làm nên thành công ban đầu của Vượt Qua. Mà ngay từ đầu, cái tên mà họ mặc lấy, như để động viên với nhau rằng: Hãy vượt qua để đồng hành cùng Chúa Kitô.

Ca trưởng Lê Đức Toàn cho biết, mục đích ra đời ban đầu của ca đoàn là để phát hành băng nhạc. Cho nên, ngay sau một năm hoạt động, vào năm 1989 Vượt Qua đã cho ra mắt album thánh ca đầu tiên có tên Tiếng hát giáo đường. Một năm sau đó, dịp Noel năm 1990, Vượt Qua lại cho ra mắt album thứ hai là Noel 90, cũng là album cuối cùng cho đến tận hôm nay. Nhạc sĩ Lê Đức Toàn cười xòa, hé lộ lý do: “Hồi đó hết tiền!”.

Nhạc sĩ Viết Chung, người phát triển thánh ca dân tộc

Ngay từ khi thành lập ca đoàn, Ca trưởng Viết Chung đã xác định mục đích không chỉ là phát hành băng nhạc, mà còn để phát triển thánh ca dân tộc và dân ca hợp xướng. Các bài lý như Lý ngựa ô, Lý con sáo, Lý cây đa, hay ca chèo, quan họ… đều được chuyển hóa thành những bài thánh ca lạ tai qua phần chuyển thể tinh tế, phối khí khéo léo, hòa âm điêu luyện từ âm nhạc ngũ cung sang âm nhạc Tây phương của ca trưởng Viết Chung.

Vì đưa âm nhạc dân tộc vào thánh ca nên các nhạc cụ phối khí trong Vượt Qua là đàn tranh, bầu, nguyệt, sáo, thậm chí hát a capella.

Vào thời những năm 1990, ít ai nghĩ một bài dân ca, một điệu lý dân gian lại có thể ca vang trên thánh đường, hoặc qua các buổi trình diễn hợp xướng cộng đồng lại làm lay động người nghe như vậy.

Đó là các đêm Thi ca Hợp xướng Hàn Mạc Tử – Hải Linh tại rạp Quốc Thanh, đêm Thánh ca tôn vinh Mẹ tại Fatima Bình Triệu, đêm Dân ca Hợp xướng với Dàn nhạc Dân tộc Tiếng hát Quê hương tại Cung văn hóa Lao động, đêm Thánh ca Mẹ và Âm nhạc Dân tộc tại nhà thờ Tân Định, đêm Thơ nhạc Đức ông Xuân Ly Băng tại nhà thờ Nam Hòa, đêm Dân ca Hợp xướng với Dàn nhạc Dân tộc Tiếng hát Quê hương tại Nhà văn hóa Thanh Niên.

Giáo sư Trần Văn Khê, sau khi tham dự chương trình Đêm Dân ca Hợp xướng với Dàn nhạc Dân tộc Tiếng hát Quê hương đã không ngớt lời ngợi khen: “Tôi không nghĩ thánh ca và âm nhạc dân tộc lại có thể quyện vào nhau cách hài hòa và tài tình như thế. Càng không nghĩ âm nhạc dân tộc lại có thể trình diễn bằng hợp xướng!”. Cũng lần ấy, Nhạc sĩ Phạm Trọng Cầu, sau buổi diễn cũng tấm tắc: “Được đó!”.

Cố Nhạc sĩ Viết Chung tốt nghiệp Trường Quốc gia Âm nhạc và Kịch nghệ Sài Gòn năm 1961. Sau đó, ông được bổ nhiệm làm Giáo sư Trường Quốc gia Âm nhạc Sài Gòn – Huế, rồi Viện Đại học Thành Nhân, Sài Gòn. Ông cũng đã đoạt giải thưởng Văn học Nghệ thuật toàn quốc năm 1973 và 1974 với Trường sử ca sông hát (hợp soạn với Nguyễn Tùng) và Hòa tấu khúc giao mùa.

Có lẽ vì vậy mà sau năm 1975, khi chuyển dần sang viết thánh ca, cái chất âm nhạc dân tộc vẫn còn trong máu của người nhạc sĩ tài hoa này. Nhà nghiên cứu Lê Ngọc Bích, trong Nhân vật Công giáo Việt Nam thế kỷ XVII-XIX-XX đã có một nhận xét tinh tế:

“Sau năm 1975, thế mạnh văn nghệ quần chúng của giới Công giáo là trình diễn hợp xướng, những ca khúc lúc ấy không thể sử dụng cho hợp xướng bốn bè dị giọng, nhạc sĩ Viết Chung đã phối âm những ca khúc ấy để các ca đoàn trình diễn. Nhờ thế mà ngoài những tuyển tập thánh ca, nhạc sĩ Viết Chung còn có những tuyển tập hợp xướng đời”.

Truyền thống thánh ca âm nhạc dân tộc đó vẫn được lưu giữ cho đến ngày nay dưới bàn tay điều khiển của Ca trưởng Lê Đức Toàn.

Mang tinh thần “Vượt Qua” đến với mọi người

Từ năm 1998, Vượt Qua tham gia hát hợp xướng lần đầu tiên tại Đại hội Thánh Mẫu La Vang ở Quảng Trị và duy trì liên tục mỗi kỳ đại hội cho đến nay.

Ngoài việc hát chính các thánh lễ như đã nói, đến nay ca đoàn vẫn đều đặn tập dượt các bài hợp xướng lớn để chuẩn bị cho các dịp lễ trọng trong năm, như ca trưởng Lê Đức Toàn chia sẻ: “Từ hai đến ba lần trong năm, anh chị em chúng tôi đi hát thánh ca và trình diễn hợp xướng dịp các đại lễ tại các giáo xứ trong và ngoài giáo phận trong cả nước”. Công tác thiện nguyện, ủy lạo cũng là một hoạt động xã hội mà Vượt Qua tham gia liên tục từ năm 1998 đến nay.

Nguyên tắc hát thánh ca phụng vụ của Vượt Qua là hát bốn bè dị giọng, hoặc ít nhất có một bài hợp xướng bốn bè trong phụng vụ một thánh lễ Misa. Theo Ca trưởng Lê Đức Toàn: “Không thể hát thánh ca phụng vụ mà chỉ đơn bè hay hai bè đồng giọng thông thường. Nó sẽ mất đi tính hợp xướng của một ca đoàn. Vì là hát phát triển âm nhạc dân tộc, đưa âm nhạc dân tộc vào thánh ca nên các nhạc cụ phối khí trong ca đoàn là đàn tranh, bầu, nguyệt, sáo, thậm chí hát acappella”.

Không chỉ chia sẻ tiếng hát đến nhiều nơi khắp các giáo phận, Vượt Qua cũng giúp và hỗ trợ nhiều giáo xứ của Tổng Giáo phận trong việc tập hát, đào tạo ca trưởng, giúp thành lập và phát triển các ca đoàn. Nhiều ca sĩ Công giáo hiện nay trong và ngoài nước từng có thời gian sinh hoạt cùng Ca đoàn Vượt Qua như: Ngọc Hoàng (Việt Nam), Dương Hoàng (Úc), Tấn Đạt, Trần Ngọc (Hoa Kỳ)…

Rất nhiều ca viên của Vượt Qua nay đang làm ca trưởng của các ca đoàn trong Tổng Giáo phận Sài Gòn. Ca trưởng – Nhạc sĩ Lê Đức Toàn, đến nay vẫn đều đặn làm công việc viết hòa âm cho các bài thánh ca dân tộc, đồng thời vẫn viết các bài thánh ca phụng vụ cho các thánh lễ.

Ông cũng không che giấu ý định tái khởi động việc phát hành album thánh nhạc hợp xướng Tiếng hát giáo đường tiếp theo, vốn bỏ dở từ thời người tiền nhiệm. Còn một việc làm nho nhỏ mà ca trưởng Lê Đức Toàn cùng Vượt Qua đang âm thầm làm từ nhiều năm qua, như món quà tri ân người thầy kính trọng của mình, đó là phối khí và thu âm được 14 album thánh ca cho Linh mục – Nhạc sư Kim Long.

XUÂN THÁI

>> Bài 1: Ca đoàn Đắc Lộ Trẻ: Châm ngòi lửa phong trào thánh ca trẻ

>> Bài 2: Trùng Dương: Nửa thế kỷ thăng trầm

>> Bài 3: Ca đoàn trở thành tên bộ lễ Seraphim

>> Bài 4: Hồn Nước – Chuyên nghiệp cả trong đạo, ngoài đời

The post Những ca đoàn vang bóng một thời – Bài 5: Vượt Qua: Phát triển thánh ca dân tộc appeared first on Đồng Hành.

Tôi nghe ba mẹ nói với nhau: “Đảo chánh rồi!”. Vài năm sau, khi vào đệ tử viện Lasan, được tập những bài thánh ca hợp xướng, tôi mới biết rằng tác giả bài hát mà tôi nghe dân chúng hát vang năm đó chính là một trong những cánh chim đầu đàn của thánh ca Việt Nam: Nhạc sĩ Hải Linh.

Ca đoàn không tập hát trong… nhà thờ

Trở về nước sau một thời gian du học tại Pháp, ngoài việc tham gia giảng dạy bộ môn hợp ca cho Trường Quốc gia Âm nhạc Sài Gòn, phát triển nhạc đoàn Sao Mai cùng với Linh mục – Nhạc sĩ Vũ Đình Trác, Hải Linh còn thành lập một ban hợp xướng, thường được gọi là Ca đoàn Hồn Nước.

Tuy gọi là ca đoàn, nhưng Hồn Nước lại ra mắt khán thính giả Sài Gòn một cách long trọng tại rạp Olympic nhân mùa Giáng sinh, đúng vào ngày 23-12-1957. Thật ra nửa năm trước, ca đoàn này đã có buổi ra mắt không chính thức tại một rạp hát nhân ngày phát phần thưởng của Trường Nguyễn Bá Tòng (nay là Trường Bùi Thị Xuân, Quận 3).

Sau đó, vào năm 1958, tại Thảo cầm viên Sài Gòn, Hồn Nước đã có buổi diễn chung với ban nhạc hòa tấu New York của Nhạc trưởng Sherman. Trong lần trình diễn này, bản hợp xướng Đà Lạt trăng mờ đã vang lên và được nhiều người Sài Gòn biết đến.

Đến năm 1959, tại Đại hội Thánh mẫu Toàn quốc ở Sài Gòn, có sự hiện diện của Đức Hồng y Agagianian, đặc sứ của Đức Giáo hoàng Gioan XXIII và nhiều giám mục Á châu, ca đoàn Hồn Nước dưới sự điều khiển của ca trưởng Hải Linh đã đảm nhận phần hát trong thánh lễ trước Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn.

“Hồn Nước là một trong những ca đoàn đã góp phần rất lớn trong việc tôn vinh Thiên Chúa, giới thiệu một phong cách hát thánh ca thật có hồn”.

Theo Thánh nhạc và đời sống đức tin của Dân Chúa tại Việt Nam 50 năm qua, Ủy ban Thánh nhạc – HĐGM VN.

Có thể nói đây là một dàn hợp xướng đầu tiên của Việt Nam trình diễn đầy tính nghệ thuật, góp phần vào không chỉ cho thánh nhạc mà còn cho nghệ thuật hợp xướng của đất nước. Một ca đoàn nhưng lại ra mắt ở rạp hát và không tập hát tại nhà thờ mà ở trường Nguyễn Bá Tòng vào mỗi Chúa nhật.

Năm 1961, Hồn Nước có một giai đoạn im ắng vì người sáng lập rời quê hương sang định cư tại Hoa Kỳ cùng với gia đình. Tám năm sau, Nhạc sĩ Hải Linh quay trở về Việt Nam như “một quyết định khôn ngoan và hợp lý, không còn lựa chọn nào khác” (theo Nhạc sĩ Nhị Long, một học trò rất thân cận với Nhạc sĩ Hải Linh).

Cũng theo Nhạc sĩ Nhị Long, “Tôi còn nhớ rất rõ vào một buổi trưa năm 1970, sau khi dạy ở Lasan Taberd về nhà thờ Mạc-ti-nho, đang dựng xe để vào phòng nghỉ ăn trưa thì cha Hoàng Kim từ trên lầu nói vọng xuống thật lớn với vẻ thật phấn khởi: Nhị Long ơi, Hải Linh đã về tới Sài Gòn này rồi”.

Tất nhiên, một trong những công việc đầu tiên của ông là củng cố lại ca đoàn Hồn Nước.

Năm 1971, vào ngày lễ Đức Mẹ dâng mình trong đền thờ, ca đoàn Hồn Nước lại một lần nữa ghi dấu ấn khó quên khi xuất hiện trong đại hội Thánh nhạc Toàn quốc lần đầu tiên, do hai linh mục là Nhạc sư Tiến Dũng và Nhạc sĩ Gioan Nguyễn Văn Minh tổ chức tại hội trường lớn của trường Lasan Taberd.

Với sự kết hợp cùng cả trăm ca viên của ban hợp xướng liên tu sĩ, gồm các đại chủng sinh Sài Gòn, đại diện các dòng tu nam – nữ, ca đoàn Hồn Nước đã trình diễn tác phẩm Công giáo xuất sắc của Hải Linh: Giáo trường ca Ave Maria.

Hồn Nước gắn liền với tên tuổi ca trưởng Hải Linh

Những năm sau đó đến trước khi ngừng hoạt động vào tháng 4-1975, ca đoàn Hồn Nước vẫn hoạt động như một trong khá ít ban hợp xướng của Việt Nam có tính chuyên môn cao, dưới sự dẫn dắt của một ca nhạc trưởng được đào tạo chính quy, không chỉ có tài chỉ huy mà còn là một nhạc sĩ có những sáng tác thánh nhạc cũng như thế tục xuất sắc.

Ca đoàn Hồn Nước gắn liền với tên tuổi ca trưởng Hải Linh như một thực thể. Với những tác phẩm của Hải Linh như Đà Lạt trăng mờ, Thằng Bờm, Cóc quân, Lòng mẹ (chỉ dùng một phần ca từ của Nhạc sĩ Y Vân), Duyên kỳ ngộ,… ca đoàn Hồn Nước trở thành ban hợp xướng Công giáo đầu tiên không chỉ hát nhạc nhà thờ mà còn góp phần đưa thể loại hợp xướng với đề tài văn học dân gian đậm chất Việt Nam đến với công chúng trong cũng như ngoài Công giáo.

Hoạt động nghệ thuật của Hồn Nước còn rất cập nhật và hiện đại. Từ năm 1965, băng cassette mới được phổ biến trên thế giới. Vậy mà vào năm 1973, ca đoàn Hồn Nước đã cho ra đời băng cassette đầu tiên mang tên Một giờ hợp ca số 1.

Sản phẩm âm nhạc này được thu âm vào băng cối (hay băng ma-nhê – bande magnétique) và cả băng cassette. Qua đó, người nghe không chỉ được thưởng thức bốn bản thánh ca hợp xướng mà còn cả bốn ca khúc hợp xướng thế tục “đậm tính dân tộc, đầy tràn hồn nước”.

Đến năm 1974, Một giờ hợp ca số 2 ra đời với hứa hẹn sẽ có số 3, số 4. Đáng tiếc là dự án này đã phải dừng lại. Hai sản phẩm này của Hồn Nước đều được thực hiện với loại băng cassette thời lượng 60 phút.

Tuy ngừng hoạt động kể từ sau năm 1975, nhưng tinh thần quê hương của ca đoàn Hồn Nước và Ca trưởng Hải Linh vẫn được duy trì trong các thế hệ học trò của ông. Đặc biệt là sự ra đời của ca đoàn Quê Hương của Linh mục – Nhạc sĩ Xuân Thảo (một trong những học trò xuất sắc của Nhạc sĩ Hải Linh). Ca đoàn này vẫn còn hoạt động mạnh mẽ cho đến ngày nay.

Có thể nói, các ca đoàn Hồn Nước, Seraphim là trong số rất ít ban hợp xướng Việt Nam đầu tiên có sản phẩm âm nhạc được phát hành ở dạng băng này. Tuổi thiếu niên của tôi qua đi không chỉ trong thế giới nhạc trẻ của Sài Gòn trước năm 1975 mà còn gắn liền với các đĩa nhựa của ca đoàn Seraphim, những bài thánh ca vào đời của ban Alleluia (Dòng Chúa Cứu Thế) và băng cassette Một giờ hợp ca của ca đoàn Hồn Nước.

NGUYỄN BÁCH

>> Bài 1: Ca đoàn Đắc Lộ Trẻ: Châm ngòi lửa phong trào thánh ca trẻ

>> Bài 2: Trùng Dương: Nửa thế kỷ thăng trầm

>> Bài 3: Ca đoàn trở thành tên bộ lễ Seraphim

The post Những ca đoàn vang bóng một thời – Bài 4: Hồn Nước – Chuyên nghiệp cả trong đạo, ngoài đời appeared first on Đồng Hành.