1.

Nhiều nhà thờ có bàn thờ, nhà tạm, mặt nhật, các bức tượng kiệu rước do các nghệ nhân chạm trổ, sơn son thếp vàng rất đẹp. Thế nhưng sau này những đồ thờ tự này dần bị thay thế hết. Giáo dân ngày nay chạy theo mốt, thích tượng làm bằng thạch cao, men, nhôm, hoặc composite rồi sơn lòe loẹt lên. Họ thích xi măng, đá rửa, gạch men Trung Quốc… Còn tượng gỗ, tòa chầu, bàn thờ sơn son thếp vàng bỏ đi hết…

Xuất phát từ những thị hiếu như trên, dân buôn đồ cổ thu gom hết. Những đồ cổ đó nhà thờ bán ra rất rẻ, nhưng dân buôn đồ cổ thu lại và bán ra rất đắt. Trước đây có người đưa bức chạm bằng gỗ, trên có viết chữ Latin thếp vàng. Nhà thờ nào đó thanh lý chỉ vài trăm nghìn đồng. Nhưng khi chuộc lại, tôi phải bỏ ra cả ngàn đô la Mỹ.

Sau này tôi đã tặng lại cho nhà truyền thống Giáo phận Hải Phòng. Đức cha Hải Phòng Giuse Vũ Văn Thiên cũng rất chú trọng vấn đề bảo tồn nên tôi tặng để ngài lưu giữ.

Chính vì quý mến sự quan tâm đến văn hóa của Đức cha nên tôi cũng tặng mấy cái tủ áo lễ cổ mà tôi tình cờ mua được. Những chiếc tủ này nếu tôi không mua thì sợ chúng sẽ biến mất, nhưng mua lại thì cái nào giá cũng gần chục triệu đồng. Mua thì không có tiền, mà không mua thì rất đau xót khi nhìn thấy những đồ cổ của nhà thờ bị chảy máu.

Ngoài ra, trước đây tôi còn sưu tập được một chiếc kiệu kỳ an (kiệu Thánh Thể) cổ. Chiếc kiệu đã hơn 100 tuổi mà còn lành lặn nguyên xi. Lúc bấy giờ tôi mua hết 33 triệu đồng. Mặc dù tôi đã ra tay “cứu” kiệu khỏi tay giới buôn đồ cổ, thế nhưng quá trình trưng bày thì kiệu lại “bị” chuyển hết nơi này tới nơi khác. Bây giờ chiếc kiệu đang ở đâu, thực tình tôi cũng không được biết. Đồ vật mình khổ công “cứu” mà cuối cùng cũng bị hư hao dần, thất lạc thì nói gì những đồ cổ khác!

Lại kể chuyện, cách đây chừng hai năm, tôi mua bộ hai Thiên Thần cầm giá nến cao 3 m bằng gỗ nguyên khối chạm trổ tinh xảo. Bộ hai Thiên Thần cầm giá nến này một xứ đạo nào đó bỏ đi, dân buôn đồ cổ mua lại. Họ đem tới chỗ tôi, tôi phải chuộc lại với giá 70 triệu đồng. Nhìn đường nét của hai bức tượng này tôi đoán có thể tác giả điêu khắc là ông Phó Gia.

Phải nói thẳng, lỗi để thất lạc những vật phẩm thờ tự, lỗ hổng trong việc bảo tồn văn hóa vật thể Công giáo chính là ở các đấng chủ chăn đã lơ là không coi trọng các giá trị văn hóa. Quyền quyết định những thay đổi này nằm ở tầng lớp linh mục là chủ yếu, chứ ở trên các Đức Giám mục không chủ trương như thế.

2.

Nhà truyền thống là nơi bảo tồn văn hóa phi vật thể Công giáo của giáo phận. Thế nhưng hiện nay rất ít giáo phận, giáo xứ có nhà truyền thống. Tổng Giáo phận Sài Gòn cũng thành lập nhà truyền thống, nhưng hầu như không phát huy được bao nhiêu.

Việc quy hoạch phòng truyền thống thiếu tính ổn định, cứ chuyển qua chuyển lại, sửa chữa… Do vậy, các vật phẩm bảo quản không được tốt. Lúc Tổng Giáo phận mới thành lập phòng truyền thống, có tổ chức trưng bày bộ sưu tập đèn Ánh sáng muôn dân của tôi bao gồm 1.000 chiếc đèn. Khách nước ngoài rất thích vào xem bộ đèn. Sau này, phòng truyền thống lại được trưng dụng ngăn ra làm văn phòng. Thế là bộ đèn cái thì bể, cái thì lăn lóc. Tôi phải thu hồi lại, đóng thùng cất vào kho.

Vấn đề sưu tập và bảo tồn sách cổ cũng ít được quan tâm. Trước đây có cha Nguyễn Hưng (đã qua đời) quan tâm đến các thư tịch cổ. Ngài cất công đi ra Bắc, sang tận Pháp sưu tầm những cuốn sách Hán – Nôm cổ. Hiện nay bộ sách này đang được lưu tại phòng truyền thống Tổng Giáo phận. Tuy nhiên, điều đáng tiếc là kho sách đến giờ rất ít người tìm hiểu khai thác.

Gần đây có một chuyện bị vuột mất mà tôi rất tiếc. Đó là việc nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu đồng ý hiến toàn bộ kho tư liệu nghiên cứu của ông lại cho Tổng Giáo phận Sài Gòn. Tôi có mặt trong buổi ký kết cùng với Đức Hồng y Phạm Minh Mẫn, cha Tổng đại diện Huỳnh Công Minh.

Điều kiện mà cụ Nguyễn Đình Đầu đưa ra là xin có một phòng để lưu trữ và khai thác làm việc. Cuối cùng không biết do đâu, kho tài liệu này vuột mất.

3.

Trong vụ phá nhà thờ Trà Cổ ở Quảng Ninh, tôi có hỏi Đức cha Giuse Vũ Văn Thiên, Giám mục Giáo phận Hải Phòng, ngài nói nhà thờ gốc bằng gỗ lâu lắm rồi, chịu lực bằng những cột lim. Hồi chiến tranh biên giới đã hư hỏng nặng và từng sửa lại. Bây giờ chỉ còn cây tháp là vững chắc một chút. Nguyên ngôi nhà thờ nhìn dáng bên ngoài như vậy nhưng bên trong đã xuống cấp. Ngày xưa xây bằng vữa, vôi chứ không phải là xi măng cốt sắt… Đức cha cho biết đã đến lúc cần phải xây lại rồi. Giáo dân trong xứ cũng đồng lòng với cha xứ việc xây mới, nới rộng ra.

Thôi thì riêng nhà thờ Trà Cổ dù tiếc cũng đành phải vậy. Không phải Đức cha, cha xứ không quan tâm chuyện bảo tồn mà các ngài đã cố hết sức nhưng không còn cách nào khác là phải đập để xây mới. Thế nhưng còn nhiều ngôi nhà thờ khác gắn với lịch sử khi cha ông lập làng, lập xứ. Do vậy, theo tôi nếu có điều kiện thì nên giữ lại ngôi nhà thờ cũ, xây ngôi nhà thờ mới trong khuôn viên thì quá tốt.

Tôi còn nhớ một kinh nghiệm về tu sửa nhà thờ vào khoảng những năm 1960. Khi ấy gia đình tôi làm việc tại sở cao su Vườn Ngô (Trảng Bom, Đồng Nai). Trong sở cao su có ngôi nhà thờ Vườn Ngô do Pháp xây và họ cũng chính là chủ đồn điền. Khi ấy, cha già Phúc muốn nới rộng hai cánh đầu thánh giá ra.

Cha mới bắt tay sửa thì chủ đồn điền biết và họ can thiệp liền. Họ đề nghị để họ mời kỹ sư bên Pháp sang. Họ nghiên cứu tham khảo ý muốn của bên nhà thờ như thế nào rồi đưa ra phương án thiết kế mở rộng, chứ không cho cha xứ mở rộng tùy tiện.

Yêu cầu của họ là tính toán mở rộng phải phù hợp với thiết kế cũ cũng như đảm bảo các yếu tố về kỹ thuật. Điều này khác hoàn toàn với người Việt Nam mình, cứ thích mở rộng là đập và chắp vá!

Tôi đã từng về thăm nhà thờ Ninh Cường, Giáo phận Bùi Chu. Ninh Cường là ngôi nhà thờ rất lớn. Có thể nói về thiết kế, về tính dân tộc chỉ sau nhà thờ Phát Diệm. Dàn gỗ, cột kèo không thể chê được. Những chiếc đấu bằng đá ở chân cột nhà thờ cao cỡ 1m. Bộ cột thì sơn son rất đẹp. Trước nhà thờ còn có cả cái hồ rất hợp phong thủy. Tuy nhiên, sau này nhà thờ cũng qua các đợt sửa chữa, kiến trúc trở nên chắp vá, chỉ có bộ giữa thì còn giữ được tương đối.

Nhà thờ thứ hai mà việc sửa chữa khiến tôi ngạc nhiên và buồn đó là nhà thờ Domaine De Marie ở Đà Lạt. Về thiết kế tổng quan thì vẫn còn y nguyên. Thế nhưng cung thánh thì đã sửa lại hết, nhìn không còn phù hợp với tổng thể.

Đó là hai ví dụ cho thấy việc các giáo xứ tự sửa mà không tham khảo các nhà chuyên môn, các kiến trúc sư có kinh nghiệm. Còn nhiều nơi khác cũng đang làm kiểu này.

LM GIUSE NGUYỄN HỮU TRIẾT, Trưởng ban Mục vụ Văn hoá, TGP Sài Gòn

>> Bài 1: Xây cho nở mặt nở mày với thiên hạ

>> Bài 2: Cha sau giải toả công trình của cha trước

The post Bảo tồn văn hoá Công giáo – Bài 3: Đau xót nhìn cổ vật nhà thờ chảy máu appeared first on Đồng Hành.

Có một ngôi nhà gỗ trong quần thể nhà thờ, nhà nguyện và nhà xứ của Giáo xứ A. ở Phan Rang, cách đây vài tháng đã được nhà văn ĐD mua và đưa về Sài Gòn.

Anh rất vui, tự hào vì đã “lưu giữ” được một phần báu vật được chế tác hoàn toàn bằng gỗ quí, lại có tuổi đời trên 160 năm. Đẹp là vậy, cổ là vậy nhưng anh chỉ phải bỏ ra 45 triệu đồng và hơn 30 triệu đồng cho việc vận chuyển, tái dựng.

Anh ĐD là người ngoại đạo. Nên có thể ngôi nhà này sẽ trở thành gia cư hoặc được sử dụng vào mục đích khác phục vụ kinh doanh chẳng hạn. Đâu có ai có thể can thiệp, dù bây giờ lắm người tiếc ngẩn ngơ vì mất đi một công trình lưu niên của Giáo hội.

Cha đi, tượng… lưu lạc

Tuy không lâu đời bằng ngôi nhà nói trên, chỉ có tuổi thọ hơn chục năm, nhưng chắc chắn là thánh thiêng, đó là chiếc bàn thờ đá của một giáo xứ ở quận 3, Sài Gòn.

Bàn thờ được làm bằng đá xanh nguyên thủy, chân đế kết nối bởi 12 phiến tượng trưng cho 12 tông đồ, 12 chi tộc dân Israel. Mặt bàn thờ là nguyên phiến dầy gần 20 cm, chạm nổi khuôn mặt Đức Giêsu.

Công trình điêu khắc chạm trổ được thực hiện bởi một nhà điêu khắc nổi tiếng với nhiều công trình đạo, đời khắp nơi. Đây cũng là một biểu tượng độc đáo, tự hào của giáo xứ.

Cùng với bàn thờ đá là các tượng Chúa Phục sinh, thánh Giuse, Đức Mẹ kích thước như người thực, 14 chặng đường thánh giá mà mỗi chặng là duy nhất khuôn mặt Chúa Giêsu được làm bằng gỗ pơmu…

Ấy thế mà tất cả chỉ tồn tại dưới thời linh mục quản xứ lúc đó. Chỉ mấy tháng sau, khi ngài được sai đi nơi khác, tất cả đã bắt đầu hành trình lưu lạc.

Thoạt đầu, bàn thờ được khiêng ra đặt ngoài trời, với việc dỡ bỏ một số phiến chân bệ. Sau đó nghe cha sở mới thông báo là đã mang cho một nhà nguyện hay một giáo xứ nào khác mà tới nay chẳng ai biết cụ thể.

Nhiều nơi đã đập bỏ không thương tiếc ngôi nhà thờ hàng trăm năm tuổi. Thay vào đó là nhà khung kho thép tiền chế, lợp tôn, chỉ có tường bao che xây gạch, có mặt tiền hay tháp chuông hoành tráng, lòe loẹt.

Mới đây nhất, có nguồn tin khẳng định chắc chắn là bàn thờ này đã được “phân sáp” mang từng phiến, từng phần và vất bỏ ngoài những cánh đồng, nghĩa trang đang giải tỏa. Riêng các tượng và chặng đàng thánh giá chất trong kho, thỉnh thoảng được dùng làm quà tặng cho ai đó, như một vị trong Hội đồng Mục vụ cho hay.

Kiến trúc sư Ng., một giáo hữu của xứ đạo này sau nhiều năm học ở nước ngoài về đã bức xúc trước sự mất mát những công trình thánh của giáo xứ. Theo anh, những công trình này vừa có ý nghĩa Kinh Thánh, thần học, vừa có giá trị thẩm mỹ, nghệ thuật cao, mang tầm thời đại.

Ngôi nhà thờ mới xây dựng lại non chục năm lại đây tuy có vẻ bên ngoài sang trọng, đẹp đẽ, nhưng mất hết các bản sắc đặc trưng. Bàn thờ mới cũng chân gỗ, mặt bằng đá granit màu cưa xẻ nhẵn bóng, tượng thạch cao, đàng thánh giá tuy bằng gỗ nhưng nét điêu khắc chạm trổ nhìn qua là biết được sản xuất đại trà.

Cần tránh chạy theo mốt

Kiến trúc sư Ng. nói: “Không phải bên nước ngoài người ta không có tiền để xây mới mà người ta trân trọng, nâng niu từng di sản của cha ông. Ở nhiều nhà thờ mấy trăm năm tuổi đã đành, mà ngay ở các nhà thờ non trẻ khác cũng thế. Nhà thờ Reims (phía Bắc nước Pháp) chẳng hạn, có đến hàng trăm bức tượng đá bên trong, bên ngoài trải qua bao đời giám mục, bao đời cha sở rồi nhưng không ai dám đụng đến. Người ta có thể bổ sung, như các chặng đường thánh giá bằng những bức tranh của các họa sĩ đương đại, thể hiện những cách suy niệm khác của con người trước thế giới hôm nay, chứ không đục bỏ, dỡ bỏ những bức tượng cũ…”.

Chuyện nhà thờ Trà Cổ (Quảng Ninh, thuộc Giáo phận Hải Phòng) vừa mới bị đập bỏ lại đáng suy nghĩ. Nguyên nhân rõ ràng – đã được linh mục chánh xứ xác nhận là do giáo xứ phá đi để xây dựng nhà thờ mới. Biết bao nhiêu người trong đạo, ngoài đời đều tiếc nuối, cảm thấy mất mát nhiều. Đây không phải là trường hợp duy nhất, cá biệt ở một vùng địa đầu đất nước.

Nhà thờ Chính toà Bùi Chu sau những tranh cãi hơn một năm qua, cuối cùng cũng chịu chung số phận như Nhà thờ Trà Cổ… Đúng là, khi muốn người ta sẽ tìm cách để bảo tồn, khi không muốn sẽ tìm lý do để phá bỏ!

Có thể kể ra rất nhiều trường hợp giáo xứ, giáo họ, sau những năm chiến tranh và khi đất nước mở cửa có những thông thoáng nhất định cho sinh hoạt tôn giáo, nhiều nơi đã nỗ lực tái thiết hay xây dựng nhà thờ mới.

Có nơi đã đập bỏ không thương tiếc ngôi nhà thờ cũ, có tuổi đời hàng trăm năm với lý do nhỏ bé, lỗi thời. Thay vào đó là khung kho thép tiền chế, lợp tôn, chỉ có tường bao che xây gạch, có mặt tiền hay tháp chuông hoành tráng, lòe loẹt. Bên trong gian cung thánh với bức trướng gỗ sơn son thếp vàng, bàn thờ, nhà tạm, tượng các thánh quan thầy bao đời cha ông tác tạo sơn son thếp vàng đều bị tháo dỡ, bị thay thế. Thậm chí có nơi còn xây cung thánh mới bằng gạch men đủ màu nhìn thật rẻ tiền.

Đối với những nhà thờ được xây dựng nhanh sau năm 1954 để đáp ứng nhu cầu thờ phượng của giáo dân di cư, ít có dấu ấn xa xăm của tiền nhân và giá trị kiến trúc, nghệ thuật thì việc phá đi làm lại là cần thiết. Tuy nhiên, vẫn có những nhà thờ cổ kính, tương đối còn vững chãi cũng bị phá đi, xây mới. Nó cho thấy, các linh mục khi về quản nhiệm chỉ vì chăm chăm nghĩ tới cái mới to đẹp hơn mà vô tình hay cố ý lãng quên giá trị văn hóa lịch sử của vùng đất có thể coi là một trong chiếc nôi của Giáo hội Việt Nam

PHẠM HÙNG NGHỊ

Đón đọc bài 3: 
Đau xót nhìn cổ vật nhà thờ... chảy máu!
Tâm sự của Cha Giuse Nguyễn Hữu Triết, Trưởng ban Mục vụ Văn hoá TGP Sài Gòn: "Thật đau lòng khi những món đồ cổ cả trăm năm tuổi ở nhiều giáo xứ rơi vào tay dân buôn đồ cổ. Các đấng bản quyền thì bận rộn nhiều việc quá nên chưa chú trọng đến việc bảo tồn văn hóa. Còn các cha xứ thì có phần xem nhẹ". 

>> Bảo tồn văn hoá Công giáo – Bài 1: Xây cho “nở mặt nở mày” với thiên hạ

>> Bài 3: Đau xót nhìn cổ vật nhà thờ… chảy máu

The post Bảo tồn văn hoá Công giáo – Bài 2: Cha sau “giải toả” công trình của cha trước appeared first on Đồng Hành.