Tuy nhiên, trong Mùa Phục sinh, tốt nhất, chúng ta nên ngừng đi Đàng Thánh giá để chuyển sang đi Đàng Ánh sáng (các Chặng Ánh sáng/ Các Chặng Phục sinh), tức suy niệm về mầu nhiệm phục sinh cùng các biến cố sau khi Chúa Giê-su từ cõi chết sống lại.

Thực hành này vừa phù hợp với khung cảnh và bầu khí của mùa Phục sinh lại vừa đáp ứng được những đòi hỏi của phụng vụ là việc đạo đức phải tùy thuộc vào phụng vụ, mô phỏng theo phụng vụ, tiếp nối phụng vụ, bổ túc cho phụng vụ.

Việc hình thành nên Đàng Ánh sáng

Tại Việt Nam, các tín hữu chỉ quen thuộc với Đàng Thánh giá (Via crucis), còn hầu như không biết đến Đàng Ánh sáng (Via lucis). Bằng chứng là các nhà thờ và nhà nguyện đều có Các Chặng Thánh giá, nhưng hiếm thấy nơi nào có Các Chặng Ánh sáng/ Các Chặng Phục sinh.

Nhiều nơi đã có Đàng Thánh giá trong thánh đường, Đàng Thánh giá chung quanh giáo đường lại còn làm thêm Đàng Thánh giá tại đất thánh nữa, nhưng không có Các Chặng Phục sinh ở đâu cả.

Cuốn sách nhỏ mang tựa đề Đường Ánh Sáng Theo Thánh Ignatio Loyola của LM An- tôn Nguyễn Ngọc Sơn có lẽ là tài liệu duy nhất bằng tiếng Việt trình bày về việc đạo đức này.

Có những lý do sau đây góp phần hình thành nên thực hành đi Đàng Ánh Sáng ngày nay:

– Thứ nhất, lòng sùng mộ này được truyền cảm hứng khi người ta khám phá ra những lời của Thánh Phao-lô trong thư gởi cho tín hữu Cô-rinh-tô được khắc ghi trên các bức tường cổ xưa tại hang toại đạo của Thánh Callisto ở Roma.

Câu này là: “Trước hết, tôi đã truyền lại cho anh em điều mà chính tôi đã lãnh nhận, đó là: Đức Ki-tô đã chết vì tội lỗi chúng ta, đúng như lời Kinh Thánh, rồi Người đã được mai táng và ngày thứ ba đã trỗi dậy, đúng như lời Kinh Thánh. Người đã hiện ra với ông Kê-pha, rồi với Nhóm Mười hai.

Sau đó, Người đã hiện ra với hơn năm trăm anh em một lượt, trong số ấy phần đông hiện nay còn sống, nhưng một số đã an nghỉ. Tiếp đến, Người hiện ra với ông Gia-cô-bê, rồi với tất cả các Tông đồ. Sau hết, Người cũng đã hiện ra với tôi, là kẻ chẳng khác nào một đứa trẻ sinh non” (1Cr 15, 3-8). Những lời trên đây nhằm đáp lại một báo cáo cho biết rằng một số các thành viên đã phủ nhận sự phục sinh.

– Thứ hai, đã có nhiều dân tộc đã đón nhận và thực hành việc đạo đức đi Đàng Ánh sáng bằng cách suy niệm về những lần Chúa hiện ra và những bài học đạo đức kèm theo. Nghĩa là, thực hành chiêm ngắm và suy niệm Các Chặng Phục sinh có thể đã tồn tại từ rất lâu trong lịch sử.

– Thứ ba, các tín hữu ngày nay không thỏa mãn với chặng kết của 14 Đàng Thánh giá khi suy niệm về mầu nhiệm Vượt Qua. Theo đó, mầu nhiệm Vượt Qua đạt tới đỉnh cao với biến cố Chúa sống lại và mầu nhiệm này không thể không có biến cố Chúa Phục sinh:

“Nếu Đức Ki-tô đã không trỗi dậy, thì lòng tin của anh em thật hão huyền và anh em vẫn còn sống trong tội lỗi của anh em. Hơn nữa, cả những người đã an nghỉ trong Đức Ki-tô cũng bị tiêu vong. Nếu chúng ta đặt hy vọng vào Đức Ki-tô chỉ vì đời này mà thôi, thì chúng ta là những kẻ đáng thương hơn hết mọi người. Nhưng không phải thế! Đức Ki-tô đã trỗi dậy từ cõi chết, mở đường cho những ai đã an giấc ngàn thu” (1 Cr 15, 17–20).

Đức Giáo hoàng Gioan Phao-lô II giới thiệu Đàng Ánh sáng cho toàn thể Giáo hội nhân dịp thứ Sáu tuần thánh năm 1991.

Nói cách khác, mầu nhiệm Vượt qua là một thể thống nhất. Trong đó Chúa Ki-tô chịu nạn, chịu chết và phục sinh vinh hiển. Vì thế, trong phụng vụ chính thức của Giáo hội hiện nay, biến cố Chúa trỗi dậy từ cõi chết không bị tách rời, nhưng được đưa vào ngay cả thứ Sáu tuần thánh.

Và đây cũng là lý do tại sao vào Năm Thánh 1975, Đức Phao-lô VI đã phê chuẩn một bộ Các Chặng Thánh giá mới với 15 chặng dựa sát trên Tin Mừng hơn.

– Thứ tư, trong 20 Mầu nhiệm kinh Mân côi, rõ ràng chúng ta có cả 5 mầu nhiệm mùa Thương (suy niệm về các biến cố Chúa Giê-su lo buồn đổ mồ hôi máu, chịu đánh đòn, chịu đội mũ gai, vác cây thánh giá, chịu chết trên cây thánh giá) lẫn 5 mầu nhiệm mùa Mừng (suy niệm về các biến cố Chúa Giê-su sống lại, lên trời, và cử Chúa Thánh Thần xuống);

– Thứ năm, bằng việc phát triển ý tưởng phối hợp những biến cố được khắc ghi ở hang toại đạo của Thánh Callisto với các biến cố hậu phục sinh để tạo ra Các Chặng Phục sinh, Cha Sabino Palumbieri, Giáo sư môn nhân chủng học tại Đại học Sa-lê-diêng ở Roma, được coi là người khởi xướng thực hành Đàng Ánh sáng hiện nay.

Vào mùa Hè năm 1988, cha đã đề xuất việc tạo ra một hình thức thực hành đạo đức bình dân mới là đi Đàng Ánh sáng theo mẫu của Các Chặng Thánh giá, nhưng khác với Các Chặng Thánh giá, các Chặng mới sẽ tập trung vào biến cố Chúa Phục Sinh và các sự kiện tiếp theo biến cố trọng đại này cho đến thời điểm Chúa Thánh Thần hiện xuống.

Huấn quyền của Giáo hội

Tàil iệu của Bộ Phụng tự và Kỷ luật Bí tích mang tên Hướng dẫn về Lòng Đạo đức Bình dân và Phụng vụ nói về Đàng Ánh Sáng như sau:

Trong những năm gần đây, có một việc đạo đức, gọi là Đàng Ánh sáng (Via lucis) được phổ biến ở nhiều nơi. Lấy mẫu từ Đàng Thánh giá, trong Đàng Ánh sáng các tín hữu được mời bước theo một hành trình lần lượt nhìn lại các lần Chúa hiện ra từ khi Người sống lại cho đến khi lên trời.

Qua những lần Chúa hiện ra như thế và trong cả viễn cảnh Chúa quang lâm sau này, Chúa đã bày tỏ vinh quang của Người cho các môn đệ, trong khi các ngài chờ đợi đón nhận Chúa Thánh Thần mà Người đã hứa ban hiện xuống (Ga 14,26; 16, 13-15; Lc 24, 29), để củng cố đức tin của các ngài, hoàn thành các lời Người giảng dạy về Nước Trời, và sau cùng, định hình cơ cấu bí tích và phẩm trật của Giáo hội.

Việc đạo đức đi Đàng Ánh sáng giúp giáo dân nhớ lại biến cố trung tâm của đức tin – sự phục sinh của Đức Ki-tô – và địa vị làm môn đệ của mình, mà bí tích Rửa Tội đã đưa họ từ đêm tối của tội lỗi đến ánh sáng của ân sủng (Cl 1,13; Ep 5,8).

Qua nhiều thế kỷ, Đàng Thánh giá, vốn giúp cho các tín hữu tham dự vào biến cố khởi đầu của mầu nhiệm Phục sinh – cuộc Thương khó – đã góp phần vào việc định hình những khía cạnh khác nhau của nội dung cuộc thương khó ấy trong cảm thức của giáo dân.

Ở thời đại chúng ta, cũng tương tự như thế, Đàng Ánh sáng cũng giúp hiện tại hóa nơi các tín hữu thời điểm thứ hai hết sức trọng yếu của cuộc Vượt qua của Chúa, là sự phục sinh, với điều kiện việc đạo đức này diễn ra theo đúng với nội dung Tin Mừng.

Người ta thường nói “qua thập giá tới ánh sáng”. Đàng Ánh sáng thật sự có thể trở nên một bài sư phạm tuyệt hảo về đức tin. Thực vậy, Đàng Ánh sáng lấy ẩn dụ là một con đường phải đi, giúp các tín hữu hiểu rõ hơn hành trình thiêng liêng, khởi đi từ nhận thức về thực tại đau khổ, mà theo ý định của Thiên Chúa, thực tại này không phải là điểm dừng cuối cùng của cuộc đời con người và tiến đến niềm hy vọng được đạt tới mục đích đích thực mỗi người theo đuổi: Sự giải thoát, niềm vui, bình an, vốn là những giá trị chủ yếu của phục sinh.

Sau cùng, trong một xã hội thường được mang dấu ấn của lo âu và hư vô, tiêu biểu cho “nền văn hóa sự chết”, Đàng Ánh sáng làm nên một kích thích tố hiệu quả giúp xây dựng “nền văn hóa sự sống”, nghĩa là nền văn hóa biết đón nhận những trông đợi của hy vọng và các xác quyết của đức tin.

LM GIUSE PHẠM ĐÌNH ÁI, SSS

>> Tuần Thánh mùa dịch: Biến cố nội tâm cho mỗi tín hữu

The post Tín hữu Việt Nam còn xa lạ với Đàng Ánh sáng appeared first on Đồng Hành.

Chia tay những kịch trường ở “giáo xứ làng”

Nhiều “giáo xứ làng” Việt Nam lại còn thêm vào những “nghi thức ngoài lề”, tức không phải phụng vụ chính thức. Ngắm đứng, Ngắm dấu đinh, Ngắm sự thương khó suốt bốn mươi ngày chay.

Thứ Năm Tuần thánh, con chiên bằng xôi được rước vào. Mỗi ông tông đồ rửa chân còn một bánh dầy đem về. Riêng các địa phận Dòng, tức các địa phận đồng bằng Đông Bắc bộ, hầu như “giáo xứ làng” nào cũng tổ chức đóng đinh, táng xác, dâng hạt. Tiếng khóc bi ai vang khắp, khăn tang trắng xóa cả làng, trống kèn đám ma rền rĩ, người người trẩy hội vừa đau đớn vừa vui vẻ tưng bừng.

Có giáo xứ còn biến cả làng thành một kịch trường đại chúng vĩ đại. Quan Philato cưỡi ngựa cùng lính tráng rầm rộ hò hét lùng sục Giê-su khắp vườn tược ngóc ngách (trong Tin Mừng không thấy chuyện này!).

Những biến cố của Thầy cuối cùng phải là biến cố nội tâm cho mỗi người tín hữu.

Xác anh Giu-đa treo toòng teng trên cây. Vợ anh áo tang khăn tang ngồi rũ rượi ôm mặt khóc nức nở. Dân chúng tụ tập lại mắng nhiếc chửi rủa (!). Rồi Giê-su chịu đánh, đánh hơi bị thật. Rồi Giêsu cùng hai ông ăn trộm bị treo lên.

Mẹ Maria và cô Magdalena ôm cây Thánh Giá và khóc quá xá! Đoàn các bà các cô khóc “dâng hạt”. Hạ xác và rước xác trong tiếng kèn tiếng phèng la inh ỏi. Quan tài bằng kính để táng xác và hôn chân thì lũ lượt người quì lết hai gối đến hôn chùn chụt.

Trẻ em thì thôi rồi, hôn chân liên tục, vì được bốc bỏng đem về. Kiệu Đức Mẹ gặp kiệu Đức Giê-su thì bi thương lăm lắm. Còn lúc Phục sinh, ngay trong Thánh Lễ, pháo nổ chớp rền trống khua kèn thổi rầm rập!

Hình như các nghi thức ngoài lề này do các thừa sai Dòng Tên đặt ra. Sau đó, các thừa sai Đa Minh càng phổ biến rộng rãi khắp. Những nghi thức này thoả mãn và thay thế được những “lễ hội làng”, khi làng cúng tế thần linh, cách riêng vị Thành Hoàng, thì cả làng tưng bừng trẩy hội, và nghi thức quan trọng nhất, vẫn phải là “hèm”, tức lập lại cách thần bí vài hành trạng chính yếu của vị thần.

Nếu Thành Hoàng xưa là ông ăn trộm, tượng Thành Hoàng sẽ được đưa ra chỗ nẻ của tường, cả làng chỉ chờ có thế, gậy gộc xúm vào đánh ông tượng tơi bời khói lửa!

Mỗi gia đình trở thành thánh đường tại gia

Năm nay, chắc lần đầu tiên trong lịch sử, cả Giáo hội Việt Nam và Giáo hội hoàn vũ cử hành Tam Nhật Thánh hay Tam Nhật Vượt Qua trong im lặng. Nghi lễ chính thức đã không. “Nghi thức ngoài lề” càng không nốt! Nhiều tín hữu đau đớn tiếc xót. Mấy ngày qua, có cha xứ phải dâng lễ trốn, vì dâng lễ trong nhà thờ thì dân chúng rình biết ùa vào!

Ki-tô hữu Việt Nam hầu hết đều là Ki-tô hữu của “giáo xứ làng”, nên rất cần lễ hội, và rất quen với kiểu tôn giáo rềnh rang long trọng lễ hội. Cả lễ hội chính thức lẫn lễ hội “ngoài lề”. Nay, bỗng dưng, tất cả phải lặng lẽ im re, dù không ai cấm cách.

Những biến cố của Thầy cuối cùng phải là biến cố nội tâm cho mỗi người tín hữu. Những long trọng rềnh rang là tốt lắm và cần thiết nữa. Nhưng mỗi tín hữu có biết lặng lẽ nguyện cầu, lặng lẽ hiệp nhất với Thầy, lặng lẽ chìm sâu vào Mầu Nhiệm?!

Dịp này cũng có thể là cơ hội để mỗi gia đình có thể thử nghiệm về tình xum họp liên đới. Mỗi gia đình, thánh đường tại gia, có thể qui tụ lại với nhau để cùng tưởng niệm, cử hành?!

Chẳng thích những “thánh lễ video” đâu, vì đâu phải thánh lễ thật. Nhưng xài đỡ, hiệp thông đỡ. Sau đó, những lời cầu nguyện hay chia sẻ của các thành viên trong gia đình, có thể làm đời sống đức tin và tình liên đới thêm thâm sâu.

LM GIUSE ĐẶNG SAN, OP

>> Mọi khổ luỵ, tội lỗi trần gian đều treo lên Thánh giá

The post Tuần Thánh mùa dịch: Biến cố nội tâm cho mỗi tín hữu appeared first on Đồng Hành.

Hơn 50 năm giáo xứ không có linh mục

Sau năm 1954, giáo xứ của tôi không còn linh mục vì linh mục xứ đã cùng một số giáo dân vào miền Nam trong cuộc di dân. Làng tôi từ một làng toàn tòng trở thành một làng xôi đỗ.

Để lấp vào chỗ trống của những người di cư, chính quyền đã tịch thu nhà của họ để lại giao cho những gia đình không phải Công giáo ở làng khác đến sống. Sự chan hòa của người Công giáo đã đón nhận những người dân ở làng khác đến cư ngụ trong bối cảnh làng quê Bắc bộ lúc đó rất là đặc biệt. Nếu không phải người gốc của làng thì là dân ngụ cư và chịu nhiều thiệt thòi.

Giáo dân ở quê tôi dù tham dự thánh lễ nhưng nếu chưa đọc kinh chiều hôm ban sáng thì vẫn là chưa đủ.

Thế nhưng hầu tôi không cảm nhận được sự thiệt thòi của những người dân ngụ cư ở làng tôi. Tôi biết có nhiều gia đình ngoài Công giáo đã kết nghĩa anh em với những gia đình Công giáo trong làng.

Những ngày lễ lớn, đặc biệt là Mùa Chay, những người ngoài Công giáo cũng đóng góp kinh phí để tổ chức các sự kiện trong Tuần Thánh. Dân gian ở quê có câu: Bên đạo ra mùa, bên chùa thanh minh để nói về hai sự kiện diễn ra gần nhau. Ra mùa tức là vào Tuần Thánh, kết thúc Mùa Chay với đỉnh cao là thứ Sáu Tuần Thánh và ngày Chúa Phục sinh.

Hơn 50 năm, giáo xứ tôi không có linh mục. Các liên hệ giữa tòa giám mục về giáo xứ thật hiếm hoi. Mỗi khi lễ lớn, bà con quê tôi kéo nhau đi bộ hàng chục cây số đến với những xứ lân cận hoặc sang cả giáo phận bạn để tham dự lễ.

Ngày lễ công giáo trở nên như ngày hội. Mãi sau này, khi kinh tế khá hơn, nhiều gia đình có xe đạp thì họ đưa nhau đi lễ ở những xứ có linh mục coi sóc. Cũng cần phải nói thêm rằng, sau di cư 1954, bề trên giáo phận cũng giao xứ tôi cho một linh mục coi sóc.

Nhưng vì các linh mục rất ít, lại phải coi nhiều xứ, phương tiện đi lại không có nên có khi vị linh mục ấy vài năm mới về xứ tôi một lần. Mỗi lần cũng diễn ra rất chớp nhoáng vì nếu gặp trời mưa thì sẽ không thể nào đi được vì đường lầy lội. Sức sống đạo của bà con giáo dân chính là nhờ kinh nguyện.

Không có ai dạy giáo lý mà chỉ dạy kinh

Ngay từ nhỏ chúng tôi đã gần như thuộc lòng cuốn Toàn niên kinh nguyện. Kinh nguyện hoàn toàn do lòng đạo đức mà người ta sáng tác ra và có thể coi là của tác giả tập thể. Hồi đó, chẳng có ai dạy giáo lý mà chỉ có dạy kinh.

Ban hành giáo có một chức gọi là ông trương, bà trương, hai người này phụ trách thiếu nhi nam và nữ và có nhiệm vụ phải dạy cho các trẻ em học thuộc các kinh chiều hôm ban sáng, tức các kinh đọc hằng năm ở nhà thờ trong các giờ phụng vụ buổi sáng và buổi tối.

Ngoài các kinh chiều hôm ban sáng còn có các kinh cầu về Chúa, Đức Mẹ, các thánh, các ca vãn theo các tháng kính Thánh Giuse, tháng Hoa, tháng Mân Côi,… Tất cả những kinh đó chúng tôi đều học thuộc lòng mặc dù lúc còn nhỏ chẳng hiểu gì cả.

Long trọng nhất vẫn là những ngày Mùa Chay. Giáo xứ tổ chức ngắm đứng trong suốt 40 ngày chay và đỉnh cao là Tuần Thánh. Họ còn tổ chức thi ngắm để tuyển chọn những người ngắm hay. Ngày thứ Sáu và thứ Bảy tuần Thánh, chỉ những người ngắm hay mới được ngắm.

Ngoài ra còn đọc những lời giảng sự thương khó của Chúa mà quê tôi gọi là đọc đoạn. Đoạn là ngâm và và diễn cảnh về sự thương khó của Chúa được đọc theo một cung đặc biệt bi ai. Đọc đoạn hay ngắm đứng chỉ được thực hiện mỗi năm một lần trong Mùa Chay nhưng những lời đó đã làm cho tôi nhớ mãi trong cuộc đời mặc dù khi mới hơn 15 tuổi tôi đã rời làng quê để đến định cư ở nơi thành thị.

Không có linh mục coi sóc, Ban hành giáo được bầu ra để lo việc chung cho giáo xứ và tổ chức các ngày lễ theo như hướng dẫn của Tòa Giám mục. Mỗi dịp lễ lớn, người ta đọc những hướng dẫn ấy lên suốt năm này qua năm khác khiến cho những ai chăm chỉ theo dõi có thể thuộc lòng.

Ban hành giáo cũng tổ chức cho những người dân trong xứ đạo tham gia các hội tràng hạt. Mỗi tối, cả làng tôi râm ran tiếng kinh nguyện ở các gia đình.

Vượt qua hoàn cảnh sống đạo ngặt nghèo

Thế mới thấy rằng sức sống đức tin khi được dân gian hóa có giá trị rất lớn. Người giáo dân không biết thần học là gì, thậm chí cả đời họ không hề nhìn thấy cuốn Kinh Thánh, hiếm khi được nghe các linh mục giảng dạy. Nhưng kinh nguyện đã giúp họ giữ vững đức tin và sống đức tin một cách mãnh liệt.

Ngày nay, khi tiếp cận được với Kinh Thánh và được các linh mục hướng dẫn về đức tin, một số kinh nguyện có thể không còn phù hợp hoặc sai tín lý. Nhưng không thể phủ nhận rằng kinh nguyện đã giúp thăng tiến đời sống đức tin trong điều kiện sống đạo ngặt nghèo.

Hiện nay, giáo dân ở quê tôi dù tham dự thánh lễ nhưng nếu chưa đọc kinh chiều hôm ban sáng thì vẫn là chưa đủ. Từ lòng sùng kính đơn sơ của các gia đình Công giáo này đã ươm mầm cho các hạt giống ơn gọi ở những vùng quê. Rất nhiều ơi gọi linh mục, giám mục đã khởi đầu từ lòng đạo đức đơn sơ đó.

Mùa chay thánh, nhiều giáo xứ hiện nay vẫn tổ chức ngắm đứng. Đã có ý kiến cho rằng ngắm đứng lã lỗi thời, là không phù hợp… Tuy nhiên, hãy nhớ rằng đây chính điều này đã nuôi dưỡng đức tin của người Việt Nam trong thời gian dài và thể hiện niềm tin được dân gian hóa. Đã là dân gian thì sẽ có sức sống mãi.

JOSEPH PHẠM

>> Đưa ngắm đứng về miệt U Minh Thượng

The post Khi đức tin và lòng đạo được dân gian hóa appeared first on Đồng Hành.

Một cung giọng mang hồn cốt Việt

Với Ngắm 15 sự thương khó, có lẽ Đức Cha Lorenso Chu Văn Minh là người đầu tiên chú ý đến việc ký âm và tìm ra nguyên tắc cung ngắm Triều và cung ngắm Dòng để duy trì truyền thống đạo đức tốt đẹp của giáo dân.

Qua bản ký âm theo nốt nhạc Đô Rê Mi đã cho thấy Ngắm 15 sự thương khó lấy màu sắc của hợp âm thứ (minor chord) làm nền tảng cho việc xây dựng giai điệu. Sự khác nhau giữa hai cung ngắm Triều và Dòng là ở cách tổ chức cấu trúc hợp âm thứ này mà thôi.

Lớn lên từ truyền thống đạo đức tốt đẹp của Giáo họ La Phù có lịch sử gần hai trăm năm thuộc Giáo xứ Đông Lao, Tổng Giáo phận Hà Nội, cũng như thấm nhuần cung giọng Ngắm 15 sự thương khó của các cụ đã cho chúng tôi bước đầu khẳng định, âm điệu được dùng làm nền tảng cho các cung ngắm là hợp âm thứ bồi âm chứ không hẳn là hợp âm thứ vang trên đàn organ hiện nay.

Âm điệu này giống với âm điệu của bài Hát nói trong Ca trù mà chúng tôi đã viết trong tập luận án về Âm nhạc Ca trù tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Nói như Nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát thì đó là một hợp âm ngả về thứ nhưng sáng hơn hợp âm thứ của nhạc châu Âu.

Nếu điều này là đúng thì như vẫn còn ghi trong lịch sử, từ thế kỷ XV, Hát Cửa đình – Ca trù đã là một bộ môn nghệ thuật hoàn chỉnh, luôn gắn với các ngôi đình làng ở Bắc Bộ.

Ghi chép sớm nhất từ Lê Đức Mao (1462-1529) là trong lễ hội đầu xuân cầu phúc tại đình Đông Ngạc, Từ Liêm, Hà Nội đã dùng trống chầu cho việc đánh giá đào, kép hát hay múa giỏi.

Nghệ thuật này cũng đã thâm nhập vào hầu hết các lĩnh vực văn hóa tinh thần của người Việt. Nguyễn Hồng Dương cho biết trong cuốn Nghi lễ và lối sống Công giáo trong Văn hóa Việt Nam bài Hát nói trong Ca trù được dùng cho Lễ và Vãn Dâng hoa ở Kim Sơn, Ninh Bình.

Mộc mạc, có tính cộng đồng

Từ thời cổ đại, các nhà vật lý đã tìm ra qui luật âm thanh qua hệ thống bồi âm, còn gọi là hệ âm của Trời. Hệ âm này mang tính vĩnh cửu, tác động lên mọi sinh vật trên trái đất. Nhờ đó đã gợi mở việc tìm đến âm hưởng trong sáng, thuận tai trong nhạc châu Âu thế kỷ XVI mà ta được biết qua nhà soạn nhạc và lý thuyết âm nhạc người Ý Gioseffo Zarlinô (1517-1590) hay qua phong cách hợp xướng không đàn đệm Palextrina (Gio vanni Pierluigi da Palestria, 1525-1594).

Ngắm 15 sự thương khó là một minh chứng cho sự hội nhập văn hoá từ các vị thừa sai qua các thế hệ người Công giáo Việt Nam.

Thời Trung đại, luật âm nhạc còn cấm sử dụng các quãng nhạc tam cung (triton), tức quãng 4 tăng, 5 giảm vì đó là những quãng âm không hòa hợp, quãng âm của ma quỉ. Do vậy, Cung giọng trong Ngắm 15 sự thương khó lấy hợp âm thứ nhưng trong sự hòa hợp với quãng âm của Trời cũng như chịu sự chi phối từ bối cảnh văn hóa bản địa để xây dựng giai điệu là điều dễ hiểu.

Một điều cũng rất đáng chú ý là nếu trong âm nhạc châu Âu từ thế kỷ XVI, màu sắc của hợp âm trưởng thường được các nghệ sĩ khai thác để biểu thị cho tinh thần lạc quan, sự chiến thắng của lý trí thì trong cung giọng Ngắm 15 sự thương khó, màu sắc của hợp âm thứ lại được dùng để biểu lộ sự sầu thương của những con người vốn trọng cái tình hơn cái lý.

Tuy nhiên, khảo sát một số bài ngắm ở các cuộc gặp gỡ và giao lưu nghi thức ngắm nguyện của các giáo tỉnh miền Bắc từ năm 2013 – 2018 đăng tải trên trang youtube vẫn còn thấy, bên cạnh những cung giọng ngắm như Đức Cha Lorenso Chu Văn Minh tổng kết thì vẫn còn quá nhiều sự phong phú đến nỗi không biết đâu mà định liệu nếu nhìn cả vào những lời bình luận (comment) khen chê trong đó.

Thậm chí, ở đâu đó còn dùng organ đề đàn các bài ngắm. Vậy đó có phải thuộc về phạm trù “bình dân”, thiếu chặt chẽ hay có phần tùy tiện? Nếu không thì đâu là nền tảng, cơ sở thay cho những điều đã trình bày? 

Ngoài ra, ngôn ngữ Việt nói mà như hát nên khi bị khép vào và luyến láy theo hợp âm đã tạo nên sự ngang ngang, đều đều. Điều này cũng thật trùng khớp với tính chất của nhạc Bình ca, dễ thấm, giản dị, mộc mạc, có tính cách cộng đồng được sử dụng nhiều trong các nghi lễ Công giáo.

Có lẽ vì thế mà Cung giọng trong Ngắm 15 sự thương khó dễ được phổ biến và duy trì trong công đồng tín hữu mà không cần bất cứ một bản ghi chép nào.

Thật vậy, sống đạo bằng chính tâm hồn, tính cách và truyền thống văn hóa của người Việt là con đường trường tồn với thời gian mà Ngắm 15 sự thương khó là một trong nhiều minh chứng cho ý tưởng hội nhập của các vị thừa sai qua sự nối tiếp của các thế hệ người Công giáo Việt Nam.

Đó cũng là tinh thần được cổ võ trong Thư mục vụ của Hội đồng Giám mục Việt Nam: “Sống phúc âm giữa lòng dân tộc để phục vụ hạnh phúc của đồng bào”.

TS NGUYỄN HIỀN ĐỨC

>> Ngắm 15 sự thương khó: Đức tin kết tụ trong văn hóa Việt

The post Tính âm nhạc trong Ngắm 15 sự thương khó appeared first on Đồng Hành.

Xa quê lúc bảy tuổi, nhưng khi trở thành linh mục, Cha Đô-mi-ni-cô Đỗ Quốc Tuý đã đưa ngắm đứng và những nét văn hoá truyền thống của quê gốc miền Bắc hoà nhập vào những xứ đạo rặt Nam bộ.

Những cuộc “thiên di”

Năm 1976, khi mới lên bảy, Cha Đỗ Quốc Tuý cùng với ông bà cố và các em rời quê Cổ Ra, Bùi Chu. Ban đầu gia đình chuyển vào sinh sống tại Kênh 8, huyện Tân Hiệp, Kiên Giang. Đây là vùng đất quy tụ đông đảo bà con đồng hương di cư năm 1954.

Chính vì sống trong môi trường toàn tòng như vậy, những câu kinh điệu ngắm, những nét sinh hoạt đạo đức bình dân được gieo trồng ở quê Bắc lại có điều kiện được nuôi dưỡng thấm sâu vào tâm hồn cậu bé Tuý.

Chẳng bao lâu sau, gia đình Cha rời đồng ruộng chuyển hẳn lên sinh sống tại Thành phố Rạch Giá. Giáo xứ Rạch Giá toàn bổn đạo là người miền Nam. Hầu như cả xứ chỉ có gia đình Cha Tuý là người gốc Bắc. Cũng chính từ đây, Cha Tuý bắt đầu hành trình ơn gọi của mình.

Cha người Bắc coi xứ người Nam

Từ lúc bắt đầu tìm hiểu ơn gọi cho đến khi trở thành linh mục, Cha Tuý toàn học tập và sinh hoạt với các đồng môn và giáo dân người miền Nam. Khi học ở Đại Chủng viện Thánh Quý, Cha Tuý còn có biệt danh là “Tuý Bắc kỳ”.

Ấy vậy mà không hiểu sao, từ khi lãnh sứ vụ linh mục năm 2004, Cha Tuý “Bắc kỳ” lại luôn được Đức Giám mục Giáo phận Long Xuyên ưu ái cử về những xứ đạo rặt người Nam.

Giáo xứ Quý – Phụng mà cha đang coi sóc hiện nay là nơi thứ ba Cha đã đi qua trong hành trình mục vụ của mình. Cũng như hai xứ đạo trước, Giáo xứ Quý – Phụng thuộc Bán đảo Cà Mau, vùng U Minh Thượng.

Nơi đây ngoài cha xứ ra thì chẳng có ai là người Bắc! Cả huyện An Biên, tỉnh Kiên Giang chỉ có hai nhà thờ Quý – Phụng và Xẻo Dinh lọt thỏm giữa các vùng dân cư ngoài Công giáo.

Tập tành đúng bài bản

Từ khi về nhận xứ, Cha Tuý đã dần đưa các nghi thức truyền thống của miền Bắc để tập tành cho bổn đạo nơi đây. Đặc biệt là nghi thức Tuần Thánh, được cha tổ chức theo nguyên bản của Giáo phận Bùi Chu.

Đã thành thông lệ, cứ đến Mùa Thương khó, Cha Tuý lại quy tụ quí chức trong giáo xứ lại để trực tiếp tập nghi thức… Phần nào ký ức không còn nhớ rõ thì cha lại nhờ các chú, bác ở Kênh 8 xuống huấn luyện giúp.

Từ nghi thức Rửa chân, Rước Chiên, Canh thức thứ Năm Tuần Thánh đến rước Suy tôn Thánh Giá, Đóng đinh táng xác thứ Sáu Tuần Thánh đều được tập tành công phu bài bản.

Đáng chú ý là kiệu rước táng xác Chúa. Cách thức trang trí kiệu, đôi tuỳ mặc áo tang, đầu chít khăn tang, cờ tím, sắc phục tím của Đức Mẹ… nhất nhất phải theo bài bản của Bùi Chu.

Những nghi thức rước kiệu này không chỉ đánh động lòng đạo đức của bổn đạo mà còn tạo sự quan tâm của bà con ngoài Công giáo quanh vùng. Vào những ngày Tuần Thánh, khi tiếng mõ, tiếng trống rước vang lên, cư dân quanh vùng lại túa đến xem, hệt như cảnh ngày xưa ở ngoài Bắc thanh niên bên lương từ các làng xóm lân cận kéo đến xóm đạo xem rước!

Ở một vùng quê toàn sông với nước này, những hoạt động văn hoá vốn rất thiếu thốn, nên khi Cha Tuý tổ chức các cuộc rước kiệu, các nghi thức đậm chất văn hoá như trên đã thu hút sự hưởng ứng nhiệt tình của giáo dân lẫn lương dân.

Sinh hoạt nhà thờ thu hút lương dân

Cũng phải nói thêm, vào những dịp tết Trung Thu, Cha Đỗ Quốc Tuý cũng tổ chức những lễ hội vui chơi cho các em trong vùng, không phân biệt lương – giáo, tất cả đều được mời tham dự, được nhận quà. Cha cũng thường đi xin tiền mua sắt về rồi hì hụi cắt, hàn làm thành những ngôi nhà để tặng cho người dân quanh vùng, cũng không phân biệt lương – giáo.

Sáng sáng, người dân địa phương thỉnh thoảng lại thấy ông cố Tuý (dân vùng này gọi cha là ông cố) ngồi ăn cháo lòng ở một quán lá bên bờ kinh, gặp nhau hỏi thăm nhau những câu rất gần gũi, dân dã. Những hoạt động, những hình ảnh đó đã gắn kết người dân lương giáo như một. Phải chăng vì điều đó mà mỗi năm có trên dưới 20 người tự nguyện xin theo đạo, không kể theo vì hôn phối.

Những hình ảnh ghi lại đây, chỉ nhìn thoáng qua chúng ta cũng dễ nhận ngay ra bóng dáng văn hoá các giáo phận Dòng ở miền Bắc. Cha Tuý đã yêu mến gìn giữ di sản đức tin mà các bậc tiền nhân để lại, không những cho mình còn đem chia sẻ cho người khác noi theo.

Mùa Thương Khó năm nay cả thế giới gặp khó vì dịch cúm Tàu. Bên bờ kênh Xẻo Lá miệt U Minh Thượng không còn vang vọng cung ngắm Bùi Chu, thiếu vắng tiếng trống khẩu, tiếng mõ… Hy vọng dấu lặng này sẽ làm cho người ta nhớ hơn những sinh hoạt đậm chất văn hoá, để sang năm khi bình minh trở lại thì các sinh hoạt văn hoá Công giáo nơi đây sẽ bật dậy mạnh mẽ!

ĐOÀN VĂN LỢI

>> Ngắm 15 sự thương khó: Đức tin kết tụ trong văn hóa Việt

Một số hình ảnh

Đưa ngắm đứng về miệt U Minh Thượng appeared first on Đồng Hành.

Trong bầu không khí của lễ hội dân gian

Dân gian lưu truyền câu Tháng Giêng ăn tết ở nhà/ Tháng Hai ngắm đứng/ Tháng Ba ra mùa đã cho thấy Ngắm 15 sự thương khó đã đi sâu vào nếp sống, nếp nghĩ của cộng đồng người Việt.

Và cũng thật trùng khớp khi cái bầu không khí thương khó ấy mà dân gian quen gọi là Mùa Thương Khó lại gắn với thời tiết ẩm ướt, lầy lội, xám xịt, với hoạt động mùa vụ cùng các lễ hội dân gian. Nếu trong những ngày này, nhiều đình, đền ở các làng xã mở lễ hội tưởng nhớ, ca tụng công đức của các bậc thần linh, cầu mong cho một năm nhiều phúc lộc, mưa thuận gió hòa thì với cộng đồng tín hữu lại là khoảng lặng để thanh luyện đời sống, sám hối, củng cố đức tin qua việc tưởng niệm cuộc khổ nạn của Đức Giê-su để cứu chuộc nhân loại.

Nếu trong các lễ hội dân gian có cung nghinh, có đọc văn tế và không thể thiếu tiếng chiêng, trống, dàn nhạc bát âm khi cử hành các nghi thức bởi sự dẫn động của âm nhạc được coi là khởi nguồn của sự bình yên, an vui, sự hòa hợp Thiên – Địa – Nhân thì việc tổ chức Ngắm 15 sự thương khó cũng là một sự kết tụ đức tin trong bầu khí dân gian ấy.

Chuyển tải Kinh Thánh bằng nghệ thuật dân gian

Về mặt nội dung, Ngắm 15 sự thương khó dùng loại hình nghệ thuật dân gian để chuyển tải Kinh Thánh mà ở đây Sự Thương khó Đức Giê-su Ki-tô.  Chính các cha Dòng Tên đã sáng tạo dựa theo hình thức kịch phụng vụ. Hình thức này có trong truyền thống Giáo hội, gọi là liturgical drama (tiếng Anh), hay drama liturgique (tiếng Pháp).

Sử dụng ngôn từ thuộc phạm trù của “lòng đạo đức bình dân”, Ngắm 15 sự thương khó đến nay vẫn được tuân thủ trước sau như một giúp các tín hữu dễ dàng tiếp cận và thông dự vào đời sống thiêng liêng.

Cha Alexandre de Rhodes (1591-1660) viết trong Lịch sử Đàng Ngoài như sau: “Để cho họ khỏi bị thiệt thòi, thì chúng tôi đã chia các mầu nhiệm thương khó làm 15 đề tài chính. Cứ sau khi đọc chung mười kinh chuỗi hạt thì ngắm một đoạn và suy niệm một trong 15 sự thương khó, sau mỗi lần như thế thì lại tắt một trong 15 ngọn nến sáng theo tục lệ trong giáo hội Roma. Trong nghi lễ, họ khóc lóc, kêu gào và rên rỉ tỏ lòng thương mến những thống khổ và cái chết của Chúa Cứu Thế, người lân cận cũng đến nghe”.

Do vậy, chúng ta không lạ gì khi vẫn còn thấy một số mạch văn có cách diễn đạt mang tính hư cấu, không dựa vào chứng liệu trong Kinh Thánh. Chẳng hạn ở ngắm thứ VI: “Bấy giờ nó lột áo ra, liền trói chân tay vào cột đá, đoạn lấy chà gai cùng dây gia và lòi tói sắt đánh cả và mình Đức Chúa Giê-su dư 5.000 đòn cho nên nát hết thịt ra, xem thấy xương chẳng còn nơi đâu lành, mặt mũi chẳng còn hình tượng người như trước nữa”.

Xưa kia ngắm là đặc quyền của các chức việc

Về mặt nghi thức, Ngắm 15 sự thương khó diễn ra vào chiều tối các ngày thứ Hai, thứ Tư, thứ Sáu trong Mùa Chay nhưng được tổ chức trọng thể vào Tuần Thánh là tuần cao điểm của việc tưởng niệm Chúa Giê-su tử nạn trước khi bước vào lễ vọng Phục sinh, tối thứ Bảy.

Xưa kia, viên chức (người ngắm) mặc áo thụng mầu thanh thiên, đầu đội khăn xếp, chân đi hài đứng ngắm trước bàn thờ, còn gọi là Ngắm đứng hay Ngắm Đại thể phân biệt với Ngắm ngồi hay Ngắm đơn.

Tiến cử viên chức lên Ngắm là một đoàn rước từ cuối nhà thờ, được dẫn đầu bởi một người cầm trống khẩu điểm ba tiếng, ha nhặt một khoan. Đi sau là bốn đến sáu người cùng hai bồi tế chia hai hàng cầm bát bảo.

Khi đến bàn ngắm đặt ở vị trí rước lễ thì bồi tế gõ mõ để viên chức bái quì. Cũng với đó là một hồi chiêng trống, nhịp trắc nổi lên. Viên chức ngắm thì người cầm trống khẩu (còn gọi là trống ấm đám) gõ ba tiếng, hai nhặt, một khoan.

Ngắm xong, chiêng trống, trắc gõ một hồi. Bồi tế gõ mõ, đoàn rước đi xuống. Giáo dân đọc kinh, chú giúp lễ tắt một ngọn nến trên vì kèo nơi bàn ngắm.

Hiện nay, tùy từng nơi, từng điều kiện mà tổ chức và việc ngắm không còn là đặc quyền dành cho các ông, những chức việc trong hội đoàn, người có công lao, danh vọng mà có tham gia của các bà. Trang phục cũng chỉ là áo dài trắng. Chiêng, trống, trắc cũng có phần hạn chế hơn.

Thi ngắm như hội ở đình làng

Vào những ngày cuối của Tuần Thánh, một vài giáo xứ hoặc giáo phận còn tổ chức thi ngắm, gọi là Ngắm nhân tài. Như thường lệ thì trong khi Ngắm nhân tài có giám khảo cầm trống bình phẩm. Nếu viên chức ngâm nga hay, giám khảo điểm trống khen thưởng. Nếu mắc các lỗi như không cúi đầu, không bái gối khi đọc Danh Thánh Chúa thì nhắc bằng cách gõ nhiều lần vào tang trống.

Sau buổi thi những người đoạt giải sẽ được xướng danh, thưởng tiền, gạo, mang về cho họ, cho con vui. Hình thức này giống như cuộc thi Hát Ả đào – Ca trù trong các phiên chầu tại đình làng ngày xưa mà Nguyễn Đôn Phục đã viết trong bài Khảo luận về Hát Ả đào:

“Cuộc thi Ả đào cũng là một cuộc vui chung trong xã hội, mà cũng là một cuộc cổ xúy về lòng danh dự, tiến ích về phần nghề nghiệp cho các Ả đào… Dân thì cử lấy một người đại biểu, đội mũ chầu, mặc áo chầu, lên cầm chầu. Người đại biểu thì nên kén lấy những người thông hiểu âm nhạc”.

Như vậy, trong một bầu khí nhuốm mầu bi lụy, xót thương – tưởng niệm Chúa Giê-su khổ nạn chuộc tội cho thiên hạ lại cho thấy một hình thức chuyển tải thật sinh động, sáng tạo nhưng không xa lạ với truyền thống, tâm lý, tính cách, đúng như cuộc sống con người Việt.

Dĩ nhiên, bên cạnh Ngắm 15 sự thương khó, trong ngày thứ Sáu Tuần Thánh còn có các hoạt động khác nữa như Tháo đanh, Táng xác, Đọc đoạn, Than mồ tựa nghi thức Hèm, tái diễn lại thánh tích Thành Hoàng trong các làng xã Việt Nam.

TS NGUYỄN HIỀN ĐỨC

>> Tính âm nhạc trong Ngắm 15 sự thương khó

The post Ngắm 15 sự thương khó: Đức tin kết tụ trong văn hóa Việt appeared first on Đồng Hành.

Dường như chút ngọc ngà mà cha ông mình còn gửi gắm đâu đó trong mảng văn học dân gian của nhà đạo đang bị lãng quên, bị rơi rớt, tựa mùi hoa xoan thoang thoảng năm nào…

Từ một lễ hội xa xưa của người Do Thái

Pascha, theo nguyên nghĩa là Vượt qua, một lễ hội diễn ra vào mùa Xuân, chung cho cả tín đồ Do Thái lẫn các cộng đoàn Ki-tô giáo. Theo đó, hằng năm cứ vào độ trăng tròn mỗi buổi đầu Xuân, người Do Thái có thói quen chọn những con vật đầu đàn, những hoa trái tinh tuyển đầu mùa cùng với bánh không men, làm của lễ tiến dâng, để cảm tạ Thiên Chúa.

Tục lệ trên được lưu truyền nhằm ghi dấu cuộc xuất hành của dân Chúa ra khỏi Ai Cập, thoát xiềng xích nô lệ của tập đoàn Pharaon, băng qua Biển Đỏ để vào miền đất hứa Canaan. Lễ Pascha của người Do Thái khởi đầu từ lúc mặt trời lặn vào buổi chiều ngày 15 tháng Nisan.

Riêng Tuần Thánh của Ki-tô giáo với ý nghĩa khơi gợi những chặng đường thập tự – cứu độ của Chúa được cử hành bằng nhiều nghi thức long trọng và bi tráng: Từ cuộc rước lá, từ việc rửa chân các môn đệ cho đến tiệc chiên, giờ Chúa hấp hối trên đồi Calvaire và kết thúc là mầu nhiệm Phục sinh.

Tuy nhiên, ở mỗi nơi, mỗi thời, tùy theo điều kiện lịch sử, địa dư và phong tục tập quán, lễ Pascha được phong phú và đa dạng hóa, kể cả việc thêm thắt hội nhập một số tình tiết sắc màu đậm đà, sinh động của một lễ hội dân gian.

Chẳng hạn, người theo Chính thống giáo có một tục lệ ăn mừng lễ Phục sinh rất ngộ. Số là, sau phần nghi lễ, người ta làm phép những quả trứng và chia cho mọi người, như là họ được chia sẻ phúc lành của ngày đại lễ.

Sau đó, người ta chúc mừng nhau và cùng nhau đập quả trứng. Khi trứng vỡ, mọi người cùng kêu lên: “Đức Ki-tô đã Phục sinh!”. Những người khác đáp lại: “Người đã sống lại thật”. Người ta cũng thường viết lời chúc mừng trên quả trứng và gửi cho thân hữu.

Lễ hội gắn liền với tính mùa vụ đồng quê

Còn ở Việt Nam ta, một Giáo hội ở Phương Đông trẻ trung, Pascha đúng là một tuần đại phúc, vừa thánh thiêng của một phụng vụ kinh điển (Lễ) lại vừa gần gũi với sinh hoạt mang tính mùa vụ (Hội) của những nhà thờ, xứ đạo nơi làng xã nông nghiệp chân quê.

Thực tế là người bên đạo đã dọn mình để ăn mừng và để sống các ý nghĩa tinh thần ấy ngay từ thứ Tư Lễ Tro, xuyên suốt tới Tuần Thánh và kết thúc ở Chúa nhật lễ kính Đức Chúa Thánh Thần hiện xuống.

Hai cột mốc khởi đầu và khép lại ấy được dân gian gọi là Vào mùa và Ra mùa. Chúng mở ra một trình tự lớp lang: Mùa Chay, Mùa Thương Khó, Mùa Phục Sinh và Mùa Thường Niên.

Theo chúng tôi biết thì vào thời điểm lễ lạt này, toàn bộ công việc đồng áng mùa màng như cỏ rả, phân tro, cối cót đã xong; bông lúa ngậm sữa đã chắc, đã mẩy lắm rồi, chỉ còn chờ ra mùa là gặt hái, phơi phóng.

Một khi việc chân tay, phần xác có thư nhàn thong dong thì người ta mới có thể toàn tâm toàn ý mà lo việc phần hồn sốt sắng được. Dễ đến cả mấy trăm năm rồi còn gì.

Thế nhưng, trong tâm tưởng của nhiều thế hệ, mấy ai quên một thời kỷ niệm xa xưa, lễ hội Tuần Thánh – Phục sinh nơi nhà thờ xứ đạo đã nên một phần đời của mình? Nó đã bén rễ rất sâu trong tâm thức với một lịch sử hằng mấy trăm năm, kể từ buổi đầu đón nhận đạo Chúa.

Người ta có thể đọc được cái tâm tình hưng phấn và đạo hạnh ấy của các cộng đoàn tiên khởi, qua lời tự thuật của Giáo sĩ Đắc Lộ, khi Ngài mới đặt chân trở lại vùng đạo cổ Quảng Ngãi vào năm 1644: “Tất cả những gì tôi thấy ở châu Âu đều không cho tôi những tâm tình đạo đức như tôi thấy ở giáo đoàn này… Giáo dân kiên trì thức khuya để dự lễ và khóc lóc rất thảm thương. Phải cứng như đá mới không mủi lòng trong dịp này được” (Hành trình và Truyền giáo, Bản Việt ngữ của Hồng Nhuệ, Tủ sách Đại Kết).

Bầu không khí mùa Thương Khó nhuốm vẻ trang nghiêm bi lụy

Nói về những sinh hoạt, những nghi thức diễn ra từ lễ vào mùa thì nhiều vô kể. Ở đây, trong khuôn khổ một bài viết tản mạn, tôi chỉ xin phép lược thuật đôi ba nét chính đã khắc họa dấu ấn sâu sắc mang tính đức tin văn hóa trong lòng những ai đã từng đến với “lễ” và “hội” này.

Từ chuyện giữ chay, ăn chay, hãm mình, kiêng thịt cho đến chuyện nguyện ngắm, kinh hạt. Thường thì vào các buổi chiều thứ Hai, thứ Tư, thứ Sáu hàng tuần, tùy theo đoàn hội, xứ đạo nào cũng có thói quen dọn mình sám hối và suy niệm chung với nhau bằng cách Ngắm mười lăm sự thương khó Đức Chúa Giê-su mà dân gian quen gọi là Ngắm đứng hay Gẫm lễ đèn.

Bằng luyến láy, ngân nga theo cung giọng bi thương của điệu lâm khốc, văn tế trong nguồn dân nhạc cổ truyền, cuộc khổ nạn cứu chuộc loài người của Chúa Giê-su được từng chức việc đăng đàn, diễn cảm khá điệu nghệ, với sự phụ họa giữ nhịp của trống cái, chiêng, mõ, trống khẩu, nhị, hồ.

Nhiều người nổi tiếng ngắm hay, diễn giỏi, thành cái “nghiệp”, rong ruổi hàng huyện, hàng tổng cả tháng trời. Vừa được xướng danh, lại vừa được thưởng (tiền, gạo, vải) về cho giáp, họ, vợ con vui lây.

Nói chung, bầu không khí mùa Chay, Mùa Thương Khó luôn nhuốm vẻ trang nghiêm bi lụy. Thậm chí cả đến cách bài trí cảnh quan trong nhà thờ cũng ủ dột màu tím rịm. Lễ lạy im bặt tiếng đàn, chuông khánh, hát ca. Chỉ còn nghe phách mộc, mõ tre cùng sênh bát nỉ non và các bài vãn “dâng hạt, đọc đoạn” thống thiết, não nùng.

Tập tục lành thánh và văn hóa này cũng đã có gốc gác từ lâu trong đời sống của các cộng đoàn tiên khởi ở Đàng Trong cũng như Đàng Ngoài, theo lời kể sau đây của cha Đắc Lộ:

“Chúng tôi không cử hành nghi thức Kinh đêm… Để cho họ khỏi bị thiệt thòi, chúng tôi đã chia các mầu nhiệm thương khó làm 15 đề tài chính. Cứ sau khi đọc chung mười kinh chuỗi hạt thì ngắm một đoạn và suy niệm một trong mười lăm sự thương khó. Sau mỗi lần như thế thì lại tắt 1 trong 15 ngọn nến sáng. Trong nghi lễ, họ khóc lóc kêu gào và rên rỉ tỏ lòng mến thương những thống khổ và cái chết Chúa Cứu Thế chịu, người lân cận cũng đến nghe” – Lịch Sử Vương Quốc Đàng Ngoài, Bản Việt ngữ của Hồng Nhuệ, Tủ sách Đại Kết.

Bọn trẻ con cứ như sống trong truyện cổ tích

Chúa nhật Lễ Lá, cánh cửa mở vào Tuần Thánh, tường thuật cuộc hành trình vinh quang của Đức Ki-tô lên đền thánh Giê-ru-sa- lem, giữa rừng người và rừng lá ô liu chào đón. Từ chiều hôm áp lễ, người ta phân công nhau đi chặt những tàu lá dừa tươi, rửa sạch, bó lại từng bó, xếp trên bàn lễ vật đặng chờ làm phép và rước chung quanh nhà thờ vào sáng hôm sau.

Lễ xong, ai nấy đều mang về vài lá, gọi là lấy lộc thánh. Người thì cắm lá vào bình hoa trên bàn thờ. Người lại gài lá lên kèo, lên cột hoặc nơi cửa nhà, như một dấu chỉ “xuất nhập bình an”. Tác giả của sáng kiến này chẳng ai khác hơn là Giáo sĩ Đắc Lộ:

“… Mà bởi vì trong khắp nước An Nam không có cây ô liu, chỉ có rất nhiều cây dừa xanh tốt, nên chúng tôi sử dụng lá dừa trong nghi lễ. Không những có rất nhiều giáo dân, mà cả lương dân cũng đến dự nghi lễ làm phép lá. Cả nhà thờ, cả ở ngoài cũng không đủ chứa… Giáo dân sốt sắng giữ lá phép và đem về nhà dùng để xua đuổi tà ma và quỷ ám” – Lịch Sử Vương Quốc Đàng Ngoài.

Chiều thứ Năm Tuần Thánh có nghi thức Rửa Chân, Làm phép nước (lễ thánh thủy) và ăn tiệc chiên với rau diếp đắng. Con chiên làm bằng xôi nếp thơm, lăn với bột sống, đặt nằm sấp trong chiếc khay gỗ sơn son thếp vàng.

Chủ tế quỳ xuống rửa chân, cắt chiên và chia phần cho 12 chức việc phụ tế. Quá trình trên đây diễn ra theo lời d n và những bài ca vãn do một thầy già lĩnh xướng cầm nhịp.

Thứ Sáu Tuần Thánh, kỷ niệm Chúa chịu chết trên cây thánh giá. Khắp cả nhà thờ, xứ đạo bao trùm một màu tang tóc u buồn. Đỉnh điểm của vở Tuồng Thương Khó đưa cộng đoàn lên những tầng bậc cao nhất về cảm xúc đức tin, mỗi khi tiếp cận với từng xen cảnh não lòng:

Quân dữ lùng bắt Chúa Giê-su; xử án trước tòa Phi-la-tô; Đức Mẹ cùng môn đệ Gioan chết lặng dưới chân thập tự; tháo đanh và táng xác Chúa trong mồ. Người ta liệm xác Chúa trong một cỗ quan tài có lồng kính trong suốt, rước vào hang đá rải đầy nỏ gạo rang, hoa xoan và dầu thơm để mọi người hôn kính. Cứ tuần tự theo đoàn hội tiến vào, trong tiếng nhạc vãn và lời than tiếp tục ngân nga cho đến xế trưa hôm sau.

Riêng bọn trẻ con chúng tôi cứ như sống trong truyện cổ tích, đứa nào đứa nấy may túi ba gang, vạt trong vạt ngoài đầy ắp những thơm tho lộc thánh. Để rồi chuẩn bị vào nghi thức “vọng”, mừng Đại lễ Phục sinh. Đêm hôm ấy, chẳng mấy ai chợp mắt được. Thôn trên xóm dưới, cờ xí rợp trời, người đi như trẩy hội, quần là áo lượt, canh thức đợi giờ Chúa sống lại.

Thế rồi, nhà thờ ồn ã, sáng choang lên những màn trướng, hương hoa, đèn nến, chuông khánh, đàn ca, kèn tây, phường trống, phường trắc và phường bát âm nhất tề rền vang, giục giã. Chưa bao giờ cảnh nhà thờ xứ đạo lại đông vui sầm uất như thế!

Lễ càng lâu, càng trọng vọng, càng sốt sắng. Hình như con chiên nhà đạo mình vẫn nghĩ mộc mạc đơn sơ thế thôi. Lễ xong từng khu họ, từng dâu giáp, từng đoàn hội, nhà nhà, người người trở về mở tiệc ăn mừng tuần đại phúc được thập phần mỹ mãn.

Tại sao quả trứng mang biểu tượng lễ Phục sinh
Theo tạp chí Réponse à Tout, người La Mã kể rằng Simon de Cyrène, ông già vác đỡ thánh giá Chúa Giê-su trên đường lên núi Sọ đã từng làm nghề buôn bán trứng. Sau khi Chúa bị đóng đinh, ông buồn bã trở về, thấy những quả trứng gà ở nhà mình bỗng dưng chuyển thành đủ sắc màu rực rỡ như là cầu vồng trên trời: Đỏ, cam, vàng, lục, lam, chàm, tím.
Về sau, tục lệ này đã hình thành một nghệ thuật dân gian truyền thống với những quy luật và ý nghĩa tượng trưng. Hiện nay bên Âu – Mỹ vẫn thịnh hành một dịch vụ vẽ hình ảnh Chúa, Đức Mẹ và các thánh trên mặt vỏ trứng. Việc đập vỡ quả trứng gợi ý việc mở cửa mồ của Chúa Giê-su Ki-tô.
Quả trứng chỉ sự sống mới. Trong quả trứng sẵn có chất liệu của một sinh thể làm nên con gà nhỏ tí, mới mẻ và sự sống mới bắt đầu khi con gà phá vỏ trứng chui ra ngoài, để góp phần vào thế giới của muôn loài.

The post Những Mùa Thương Khó… khó quên appeared first on Đồng Hành.