Muốn tiếng hát phải hay như các thiên thần

Phải đề cập tới bối cảnh lịch sử dẫn tới sự ra đời của Ca đoàn Seraphim trên miền đất mù sương này. Trước biến cố tháng 7-1954, việc hát lễ tại Họ đạo Đà Lạt, tức nhà thờ Chính tòa ngày nay, do các em thiếu nhi, đa phần Pháp kiều, nội trú tại trường Nazaret, dòng Saint Paul đảm trách.

Ngôi thánh đường được khởi công năm 1931, hoàn thành 1942, cùng thời kỳ với việc xây dựng ga xe lửa, trường Lycee Yersin, Nha Địa dư Đông Dương, Viện Pasteur… góp phần định hướng một không gian đô thị ngay từ đầu đã đậm đặc hàm lượng văn hóa, đáp ứng công năng cho giấc mơ biến Đà Lạt thành thủ phủ liên bang Đông Dương của chính quyền thực dân Pháp.

Giấc mơ ấy không lâu sau bị gián đoạn trong lo âu khi đại quân Đức hừng hực tiến chiếm Paris mùa hè năm 1940 và hoàn toàn vỡ vụn khi Hiệp định Genève tháng 7-1954 đưa đến việc triệt thoái quân đội, viên chức và Pháp kiều khỏi Đông Dương. Tại Đà Lạt học sinh nội trú trường Nazaret cũng lục tục trở về Pháp, để lại những nốt lặng không dễ lấp đầy.

Sự cáo chung chế độ thuộc địa kéo theo sự tan rã Hoàng triều cương thổ dẫn đến sự xuất hiện ngày càng nhiều người Việt trên Cao Nguyên, phần lớn từ miền Bắc và miền Trung vào. Họ cùng nhau góp phần hình thành nên một diện mạo mới.

Nhà thờ luôn là điểm hội tụ những giáo dân ly hương, thanh thiếu niên họ đạo Đà Lạt dần được quy tụ vào các hội đoàn. Nổi bật là Legio Mariea với một Curia Junior cho giới trẻ gồm bốn tiểu đội. Các nhóm này cùng các nhóm khác như Hướng đạo, Thanh niên Công giáo… từng bước thay nhau phụ trách hát lễ, dần dà đưa đến sự hình thành Ca đoàn Seraphim vào năm 1958.

Vì sao có tên Seraphim? Cha Phêrô Trần Bảo Thạch, phó họ đạo giai đoạn ấy, giải thích: “Vì muốn tiếng hát của ca đoàn phải hay như tiếng hát của các thiên thần”. Cũng có thể lý giải thêm vài duyên cớ khác như do nòng cốt thuở ban đầu là tiểu đội Nữ vương các thánh Thiên thần vốn quy tụ nhiều giọng hát đậm đà sắc thái hoặc biết đâu còn tiềm ẩn nỗi luyến nhớ mơ hồ về một dàn đồng ca thiếu niên Pháp trong trẻo, từng bay cao trong thánh đường, nay chìm dần vào hoài niệm.

Ca Đoàn Seraphim là một trong số rất ít ca đoàn đã mạnh dạn sử dụng các phương tiện truyền thông để giới thiệu thánh nhạc đến rộng rãi công chúng.

Sắc chỉ Venerabilium Nostrorum năm 1960 của Tòa Thánh thiết lập phẩm trật Giáo hội Việt Nam sẽ biến Đà Lạt thành một giáo phận mới và nhà thờ Họ đạo Đà Lạt từ nay thành Nhà thờ Chính tòa. Ca đoàn Seraphim tiếp tục lớn mạnh để rồi có cơ hội được gắn chặt với vài sự kiện khó quên trong nền thánh ca Việt Nam.

Về chuyên môn, giai đoạn này các nhóm hát và ca đoàn được hướng dẫn bởi Linh mục – Nhạc sĩ Rôcô Trần Hữu Linh (Phương Linh) và thầy giáo Nhạc sĩ Khổng Vĩnh Thành. Khoảng năm 1962 – 1963 có thêm ông Nguyễn Đức Lưu, xuất thân từ ca đoàn Hồn Nước lên Đà Lạt làm việc, tham gia cộng tác giúp Seraphim có bước nhảy vọt về kỹ thuật hợp xướng.

Cùng Đức cha Hòa ca đoàn cất cánh

Ngày 17-8-1963, Giáo xứ Chính tòa đón nhận một linh mục còn khá trẻ trở về từ giáo đô, cha Phaolô Nguyễn Văn Hòa vừa tốt nghiệp tiến sĩ thần học, Đại học Propaganda Fide và cử nhân Thánh nhạc, Học viện Giáo hoàng về Thánh nhạc. Cha được cử làm phó xứ kiêm Hiệu trưởng Trường Trí Đức.

Lương duyên kỳ ngộ bắt đầu từ đây giữa một linh – mục nhạc sĩ tài năng muốn đem hết sở học cống hiến cho nền thánh nhạc non trẻ sau Công đồng.

Cha gọt dũa, nâng tiếng hát Seraphim lên một nấc mới. Khi được Đức giám mục Simon Hòa Nguyễn Văn Hiền, Giám mục tiên khởi giáo phận Đà Lạt, “đặt hàng” cho bộ lễ đầu tiên bằng tiếng Việt theo tinh thần cải tổ của Công đồng Vaticano II, ngay lập tức cha bắt tay vào việc.

Ca đoàn Seraphim được vinh dự hát thử nghiệm, thâu âm vào một cuốn băng cassette để Đức Giám mục, quý cha Ban Giám đốc Giáo hoàng Học viện, Đại học Đà Lạt… phúc khảo. Mọi người đều đồng ý và bộ lễ này được Ca đoàn Seraphim chính thức hát tại nhà thờ Chính tòa Đà Lạt từ năm 1964. Bộ lễ sau đó được Đức Giám mục bản quyền Imprimatur ngày 6-8-1965 rồi nhanh chóng lan tỏa trường tồn đến tận hôm nay. Không chỉ trong nước mà ngay cả mọi chân trời góc bể xa xôi, hễ nơi nào có cộng đoàn Việt Nam là ở đó có Kinh Thương xót, Vinh danh… của bộ lễ Seraphim.

Trong một bài viết tháng 9-2011 Đức cha Phaolô Hòa kể lại: “Do gợi ý của mấy anh chị ca đoàn, tôi đặt tên tác phẩm này là Bộ lễ Seraphim”. Mùa Phục sinh năm 1965 cũng theo đề nghị của Đức cha Simon Hòa, cha hoàn thành các bài Thương khó và Exsultet (Mừng vui lên) mà đến nay vẫn được sử dụng trong phụng vụ.

Nếu bộ lễ và Ca đoàn Seraphim có chút gì đó ngẫu nhiên thì đến năm 1967 Seraphim đã chứng tỏ tinh thần tiên phong thực sự của mình qua việc thâu âm, phát hành đĩa hát Thánh ca Seraphim 1.

Hợp tuyển này gồm sáu bài hát quen thuộc mùa Giáng sinh do Linh mục – Nhạc sĩ Phaolô Nguyễn Văn Hòa chỉ huy, Linh mục – Nhạc sĩ Rôcô Phương Linh đệm đàn, thu âm bằng máy magnétophone tại gian chính nhà thờ, mang về Sài Gòn cho hãng đĩa Asia (Sóng Nhạc) thực hiện thành đĩa hát 33 tours.

Thành công vang dội đến nỗi năm sau đích thân ông Nguyễn Tất Oanh, Giám đốc Sóng Nhạc lên Đà Lạt tổ chức thâu âm và mua lại bản quyền để tái bản Thánh ca Seraphim 1 đồng thời với việc phát hành Thánh ca Seraphim 2.

Nhà thờ Chính tòa Đà Lạt là nơi có độ âm vang tuyệt vời mà không phải kiến trúc thánh đường nào cũng có. Chính cha Phaolô, sau này là Giám mục Giáo phận Nha Trang thường nhắc đến cái độ vang kỳ diệu đó mỗi khi có dịp.

Không chỉ thánh nhạc, Seraphim giai đoạn này còn tiên phong trong rất nhiều lĩnh vực như phát thanh Công giáo, giao lưu văn hóa, thi đấu thể thao, thiện nguyện xã hội… và luôn đạt nhiều kết quả vượt trội.

NGUYỄN ĐÌNH SỸ

> Bài 2: Trùng Dương: Nửa thế kỷ thăng trầm (opens in a new tab)”>>> Bài 2: Trùng Dương: Nửa thế kỷ thăng trầm

The post Những ca đoàn vang bóng một thời – Bài 3: Ca đoàn trở thành tên bộ lễ Seraphim appeared first on Đồng Hành.

Nếu thế giới có các bài thánh ca được nhiều người biết đến như Stille Nacht, Heilige Nacht (Gruber-Mohr), Panis Angelicus (Franck), Ave Maria (Bach- Gounod), Stabat Mater (Pergolesi) thì ở Việt Nam, bộ lễ Seraphim của cố Giám mục Nguyễn Văn Hòa có lẽ là tác phẩm thánh ca được nhiều người Công giáo thuộc và sử dụng nhất. Dù tác giả đã vĩnh viễn ra đi, an nghỉ trong Chúa nhưng dường như vị giám mục nhạc sĩ ấy luôn hiện diện trong từng thánh lễ của người Công giáo Việt Nam.

Đón gió việc Giáo hội cho hát lễ bằng tiếng bản xứ

Với tôi, Đức cha Hòa là hình ảnh của một vị chủ chăn hiền lành, dễ gần gũi. Khi biết tin tôi vừa trình thành công luận án về nhạc hợp xướng miền Nam, ngài đã là người đầu tiên gửi email chúc mừng và nói rất chân thành “có dịp, anh gửi cho tôi một bản copy nhé”.

Qua một vài email tiếp theo với ngài, tôi được biết về hoàn cảnh ra đời của bộ lễ Việt Nam thành công nhất, đáp ứng yêu cầu “giúp giáo dân tham gia tích cực vào các nghi lễ phụng vụ” của Hiến chế Phụng vụ mà Công đồng Vaticano II công bố không lâu trước đó.

Bộ lễ Seraphim không chỉ phổ biến nhiều trong thánh nhạc Việt Nam nhưng còn hấp dẫn các nhạc sĩ, nhà âm nhạc học thế giới, trong đó có Bernard Rikkert de Koe ở TP Utrecht (Hà Lan), một nghệ sĩ organ nổi tiếng thế giới. Ông đã xin phép để viết bản đệm đàn cho các phần trong bộ lễ này.

“Sắp tới Giáo hội sẽ cho hát lễ bằng tiếng bản xứ, cha liệu đặt nhạc cho tôi Kinh Thương Xót, Vinh Danh…”, lời đặt hàng của Đức cha Simon Hòa Nguyễn Văn Hiền, Giám mục Đà Lạt lúc bấy giờ, khoảng cuối năm 1963. Không phải cái lạnh của phố núi làm vị linh mục trẻ 32 tuổi – một cử nhân thánh nhạc tốt nghiệp ở Roma mới về nước run, mà cha Phaolô Nguyễn Văn Hoà đang run trước nhiệm vụ quá khó khăn.

Khó khăn đầu tiên cho cha Hòa là dùng bản văn nào để dệt nhạc vì lúc đó chỉ mới có bản văn không chính thức do Nhà Xuất bản Hiện Tại, Sài Gòn tái bản năm 1962. Tuy nhiên, sau hội nghị thường niên của các giám mục Việt Nam năm 1964 được tổ chức tại Sài Gòn ít lâu, cha Hòa đã nhận được bản dịch phần Thường lễ do Ủy ban Phụng tự toàn quốc thực hiện.

Với nhiệt huyết và cảm hứng của một nhạc sĩ được nuôi dưỡng, học tập trong môi trường nhạc bình ca, ngài không cảm thấy khó sáng tác như suy nghĩ ban đầu mà viết liền một mạch, không gián đoạn. Nhưng để hoàn tất, cha Hòa phải sửa đôi chỗ theo bản dịch mới cập nhật từ Sài Gòn gửi đến.

Bộ lễ mang tên một ca đoàn

Vào thời đó, nhà thờ Chánh tòa Đà Lạt có ca đoàn Seraphim hát rất hay, nổi tiếng cả nước với những đĩa than 331/2 thu các bài thánh ca và ca khúc hợp xướng của Hải Linh như Hang Bê-lem, Đà Lạt trăng mờ… Khi sáng tác xong bộ lễ Việt của mình, cha Hòa đã nhờ một số anh chị trong ca đoàn này thu vào băng cassette. Do đó bộ lễ được đặt tên là Seraphim.

Đức cha Hiền, một số cha trong Giáo hoàng Học viện Pio X và vài cha ở những nơi khác của Đà Lạt khi nghe băng cassette này đã không có góp ý gì và đồng ý cho sử dụng.

Cha Ngà cho phổ biến đầu tiên tại nhà thờ Chánh tòa Đà Lạt từ năm 1964. Giáo dân ở đây đã nhanh chóng thuộc bộ lễ có giai điệu vừa gần gũi với thang âm truyền thống Việt Nam, vừa thánh thiện của cung hát bình ca. Từ đó bộ lễ Seraphim nhanh chóng được phổ biến và đón nhận rộng rãi đến ngày nay, với một số thay đổi nhỏ theo bản dịch năm 2005 của Hội đồng Giám mục Việt Nam và vài chỗ chỉnh sửa về việc ngân dài ở cuối những câu nhạc cho phù hợp hơn.

TS NGUYỄN BÁCH

>> Linh mục – Nhạc sĩ Ân Đức và bài Dấu ấn tình yêu viết trên nông trường Củ Chi

The post Giai thoại thánh ca: Seraphim – Bộ lễ tiếng Việt thành công nhất appeared first on Đồng Hành.

Cũng vào khoảng thời gian của bộ lễ cầu hồn Đức, tại Việt Nam, việc loan báo Tin Mừng cho dân tộc thiểu số trên vùng đất Tây Nguyên đã bắt đầu. Từ đó nảy sinh những hạt giống đầu tiên để hình thành các thánh lễ được cử hành bằng tiếng địa phương, trong đó bộ lễ bằng tiếng bản địa được quan tâm trước tiên.

Viết bộ lễ như nhật ký truyền giáo

“Giáo hội được sai đến với mọi dân tộc, thuộc mọi nơi, và mọi thời của nhân loại”.

Công đồng Vaticano II, Gaudium et Spes, 58§3

Năm 1963, trở về Việt Nam sau khi tham dự với vai trò Nghị phụ trong Công đồng Vaticano II, Đức Giám mục Nguyễn Văn Hiền đã yêu cầu cha Nguyễn Văn Hòa (sau này là Giám mục Nguyễn Văn Hòa, Giáo phận Nha Trang) khởi soạn bộ lễ tiếng Việt chính thức đầu tiên. Đó là bộ lễ Seraphim.

Không chỉ dừng lại ở một bộ lễ, tinh thần âm nhạc và văn hóa bản địa này còn được Đức cha Hòa tiếp nối trong các sáng tác như Bài thương khó (Passio) và Exsultet (Mừng vui lên). Có thể nói, ca đoàn Seraphim Đà Lạt đã gắn liền với bộ lễ hội nhập văn hóa bản địa đầu tiên của Việt Nam, ít nhất là ở miền Nam.

Người kế tiếp cũng đi theo con đường hội nhập văn hóa địa phương phải kể đến là cha Phaolô Lê Đức Huân, nguyên Chánh xứ Chính tòa Đà Lạt. Từ năm 11 tuổi, thầy Lê Đức Huân đã sống với cha xứ trong các buôn làng của người dân tộc K’Ho, Lâm Đồng.

Sau khi học xong chủng viện, thầy Huân đi giúp xứ, rồi lại quay về chủng viện dạy các chủng sinh. Nhưng vì nhu cầu của người dân tộc vùng Bảo Lộc cần hơn nên thầy Huân lại được điều về xứ đạo ngày trước để giúp cho việc truyền giáo.

Năm 1972 thầy Huân chịu chức linh mục. Đó cũng là thời xảy ra biến cố Mùa hè đỏ lửa, gần 12 ngàn người dân tộc X’tiêng di cư từ Bình Long, Bình Phước lên Bảo Lộc. Cùng với khoảng 2.000 người dân tộc K’Ho bản địa, họ không có người chăm sóc tinh thần, không có linh mục đồng hành.

Các linh mục ở Bảo Lộc đã xin Đức Giám mục Đà Lạt cho cha Phaolô Lê Đức Huân về đây coi sóc. Cha về truyền giáo tại các làng Djirai, M’rồng, B’Keh, sống cuộc đời thừa sai, gắn bó với đồng bào dân tộc. Sau thời gian 21 năm sống truyền giáo ở đây cha được thuyên chuyển sang giáo xứ khác, giáo xứ B’Sumrăc, có 2.000 người K’Ho và sống 13 năm tại giáo xứ này. Bằng ấy thời gian đã giúp cha Lê Đức Huân không chỉ sống chứng tá đức tin mà còn hòa nhập khá sâu sắc với người dân tộc K’Ho.

Cha cũng ý thức rõ hơn bao giờ hết việc “rao giảng Tin Mừng phù hợp với văn hóa người nghe” theo tinh thần của Công đồng Vaticano II và ngày càng thấm nhu cầu sử dụng các yếu tố văn hóa địa phương để giao tiếp và truyền giáo.

Nhờ đó, bộ lễ Ơ Kơnràñ Yàng (Lạy Chúa) bằng tiếng K’Ho được cha Huân sáng tác như ghi lại nhật ký truyền giáo của riêng mình để chia sẻ với mọi người. Tác phẩm này cha viết rất nhanh, kịp sử dụng trong thánh lễ đặt viên đá đầu tiên xây dựng nhà thờ B’Sumrăc vào năm 2003.

Gắn kết người Tây Nguyên với buôn làng, với Thiên Chúa

Đến nay đã có một số tác giả sáng tác bộ lễ có liên quan đến văn hóa K’Ho. Tác giả Hải Ánh đã soạn hai bộ lễ tiếng Việt trên giai điệu âm hưởng nhạc của người K’Ho. Bên cạnh đó có hai bộ lễ khác bằng tiếng K’Ho của các tác giả Linh mục Nguyễn Mạnh Tuyên (Trung tâm Mục vụ Giáo phận Đà Lạt) và linh mục Trần Văn Khoa.

Các bộ lễ này ít nhiều còn mang đặc điểm âm nhạc châu Âu (về quãng nhạc và đường nét giai điệu) hoặc châu Phi (về tiết tấu) và thường có nhiều chỗ không rõ dấu giọng (khác biệt giữa ca từ và quãng nhạc), vì vậy dễ gây ra sự hiểu sai lệch ý nghĩa (ví dụ, YÀNG mà lại hát thành YÁNG).

Bộ lễ Ơ Kơnràñ Yàng của cha Huân thoát được khỏi những giới hạn đó để trở nên hội nhập sâu sắc với văn hóa K’Ho. Không chỉ gồm các phần thông thường của một bộ lễ (Dăn sơnđàc – Xin thương xót, Gơklŏ – Vinh Danh, Niăm-goh! Niăm-goh! Niăm-goh! – Thánh! Thánh! Thánh!, Ơ Belàt- kòn Yàng dê – Lạy Chiên Thiên Chúa) mà bộ lễ này còn có cả những câu chào, chúc và đối thoại giữa chủ tế với cộng đoàn bằng tiếng K’Ho như: Hơ jơ-nau đơs Kơnràñ dê (Đó là Lời Chúa), Ưn-ngài Yàng (Tạ ơn Chúa) đến Kinh Lạy Cha (Ơ Bàp Bol Kòn)…

Theo tinh thần của Hiến chế về phụng vụ thánh, đây là những phần cần phải ưu tiên hát để nhấn mạnh đến sự tham dự tích cực và sống động của cộng đoàn. Chính vì vậy, nhiều nhà thờ ở Giáo phận Đà Lạt đã sử dụng bộ lễ này trong các thánh lễ cho người sắc tộc, có kèm thêm những nét văn hóa bản địa như cồng chiêng, bộ gõ, động tác tập thể theo nhịp điệu giã gạo sinh động, nồng thắm…

Nhờ việc hội nhập văn hóa bản địa trong phụng vụ, người dân thuộc các sắc tộc khác nhau của Việt Nam ngày càng xác tín nơi Thiên Chúa và sống đức tin mạnh mẽ hơn với Đấng mà họ tôn thờ.

Không những thế còn tạo nên sự gắn kết giữa các sắc tộc với nhau. Rất cần có và phát triển những bộ lễ như Ơ Kơnràñ Yàng của cha Phaolô Lê Đức Huân cho các sắc tộc anh em khác. Để hội nhập văn hóa bản địa có hiệu quả, Đức Giáo hoàng Gioan XXIII đã chỉ cho chúng ta một cách: “Tôi nhìn vào mắt các bạn bằng chính mắt tôi. Tôi đặt lòng mình bên cạnh lòng các bạn”.

NGUYỄN BÁCH

>> Khi linh mục cất tiếng ca trong phụng vụ

The post Những bộ lễ hội nhập văn hoá bản địa appeared first on Đồng Hành.