Có nhiều định nghĩa khác nhau về dàn nhạc theo âm nhạc phương Tây, nhưng nhìn chung, dàn nhạc là một nhóm chơi nhiều nhạc cụ mà trong đó bộ dây chiếm ưu thế. Dàn nhạc CTM (Công Thức Mới) tại Việt Nam cũng dựa trên bộ dây để mang đặc tính của dàn nhạc nhưng lại ưu tiên cho các nhạc cụ “bất thường”.

Những cách hiểu khác nhau về dàn nhạc

Để gọi một nhóm nhiều nhạc công cùng diễn tấu với nhau, âm nhạc phương Tây có nhiều tên gọi như: combo (nhóm nhạc nhỏ), band (ban nhạc), ensemble (nhóm nhạc), orchestra, philharmonic, symphony… Trong đó, tuy orchestra vẫn được gọi trong tiếng Việt là dàn nhạc nhưng hay bị dùng lẫn với philharmonic và symphony. Vậy đâu là sự khác biệt?

Trong toán học, chúng ta biết mọi hình vuông đều là một hình có góc vuông nhưng không phải bất cứ hình có góc vuông nào cũng là một hình vuông. Có thể nói theo cách đó, mọi symphony đều là một orchestra, nhưng không phải orchestra nào cũng là một symphony. Hay mọi philharmonic đều là một symphony nhưng không phải symphony nào cũng là một philharmonic.

Orchestra là một thuật ngữ rộng để gọi một nhóm nhiều nhạc cụ với đặc điểm là bộ dây (violin, viola, cello và double bass) có số lượng chiếm ưu thế. Có hai loại orchestra: chamber (thính phòng, có quy mô nhỏ, khoảng dưới 50 nhạc công) và symphony (giao hưởng, với biên chế lớn, có thể phát triển đến hơn 100 nhạc công).

Trong khi đó, symphony orchestra và philharmonic orchestra gần như tương đương nhau (cùng biên chế, trình tấu cùng loại nhạc lớn như giao hưởng). Cái khác nhau thứ nhất giữa hai thuật ngữ này chỉ mang tính nhận diện. Ví dụ, thành phố New York vừa có Brooklyn Philharmonic, vừa có Brooklyn Symphony.

Điểm khác thứ hai: symphony orchestra là một thuật ngữ chung, mang tính tổng quát, còn philharmonic orchestra luôn luôn được dùng kèm với một tên riêng. Do đó, chúng ta có thể gọi một philharmonic là symphony nhưng không phải symphony nào cũng là philharmonic, mặc dù chúng giống nhau.

Dàn nhạc tại Việt Nam được hình thành từ hình thức nhạc đoàn

Theo tài liệu Thánh nhạc và đời sống đức tin của Dân Chúa tại Việt Nam 50 năm qua do Ủy ban Thánh nhạc, Hội đồng Giám mục Việt Nam: “Với sự đón nhận nồng nhiệt của giáo dân đối với các bài ca, nhạc ngoại lời Việt, các nhạc sĩ Công giáo đã tự tìm hiểu và thử viết những bài thánh ca đầu tiên. Để nâng đỡ và tiếp sức cho nhau, các vị tự quy tụ thành những nhóm, theo từng địa phương, dưới danh nghĩa nhạc đoàn…”.

Nét độc đáo của Dàn nhạc CMT là các nhạc cụ bất thường như recorder, các loại saxophone, guitar điện, xylophone, vibraphone, trống cái, mõ chùa… được sắp xếp để thay thế chứ không bổ sung các nhạc cụ thuộc 4 bộ tiêu chuẩn của một dàn nhạc giao hưởng.

Như vậy, theo truyền thống của thánh nhạc Việt Nam, nhạc đoàn không có liên quan trực tiếp đến các nhạc khí, nhạc cụ. Chúng ta đã từng có những nhạc đoàn truyền thống nổi tiếng như: Lê Bảo Tịnh (Hà Nội), Sao Mai (Bùi Chu), Tiếng Chuông Nam (Thanh Hóa), Á thánh Philipphê Phan Văn Minh (miền Nam). Trong đó, nhạc đoàn Á Thánh Minh chuyên nghiên cứu âm nhạc và phiên dịch những bài thánh ca hợp xướng Latin, Pháp sang tiếng Việt.

Từ hình thức nhạc đoàn, các ca đoàn và ban nhạc, dàn nhạc được hình thành.

Ở đây, chúng ta không bàn đến giới hạn của việc dùng nhạc khí trong phụng vụ như Thánh Giáo hoàng Pio X đã nói trong chương IV của tự sắc Tra le Sollecitudini về thánh nhạc:

“Mặc dù loại nhạc xứng hợp với Giáo hội chỉ là thanh nhạc, nhưng nếu có phần đệm bằng đàn đại phong cầm thì cũng được phép. Các nhạc cụ khác có thể được sử dụng trong một số trường hợp đặc biệt, với những giới hạn cho phép, nhưng luôn phải có chuẩn nhận đặc biệt của đấng bản quyền, căn cứ theo sắc lệnh về các hình thức tôn thờ Thánh thể (Cæremoniale Episcoporum)”.

CTM – Một dàn nhạc Công giáo Việt độc đáo

Để thêm góp phần tạo đầu ra cho việc giáo dục âm nhạc, đồng thời có thêm phương tiện thể hiện những sáng tác của mình, lúc sinh thời, Linh mục – Nhạc sĩ Tiến Dũng đã thành lập Dàn nhạc CTM. Đây là dàn nhạc Công giáo đầu tiên ở miền Nam trước năm 1975 và lúc đó đã trở thành dàn nhạc độc đáo có một không hai ở Việt Nam và trên thế giới.

CTM là chữ viết tắt của Công Thức Mới. Cha Tiến Dũng đã tìm cách thay một số nhạc cụ thông thường trong dàn nhạc giao hưởng bằng những nhạc cụ “bất thường” nhưng có âm sắc tương tự hoặc gần gũi với văn hóa dân tộc hơn để dễ trang bị theo điều kiện kinh tế Việt Nam.

Ngay cả với các dàn nhạc giao hưởng hiện đại, thành phần nhạc cụ cũng dựa chủ yếu trên bốn bộ: Dây, kèn gỗ, kèn đồng, gõ chứ ít dùng những nhạc cụ bất thường. Dàn nhạc CTM có khá nhiều những nhạc cụ bất thường như: recorder, các loại saxophone, guitar điện, xylophone, vibraphone, trống cái, mõ chùa… và vắng những nhạc cụ thông thường của dàn nhạc như: oboe, bassoon, trombone, tuba, cello, timpani.

Như vậy, một trong những nét độc đáo của dàn nhạc CTM là các nhạc cụ bất thường đã được tính toán, sắp xếp để thay thế chứ không bổ sung các nhạc cụ thuộc bốn bộ tiêu chuẩn của một dàn nhạc giao hưởng đã quy ước.

Với những nhạc cụ mình có trong tay, Linh mục – Nhạc sĩ Tiến Dũng đã bỏ nhiều công sức không chỉ trong sáng tác cho Dàn nhạc CTM, mà còn biên soạn lại nhiều tác phẩm kinh điển của Bach, Händel, Haydn, Mozart, Beethoven… để tạo nên những âm sắc mới cho các tác phẩm ấy. Do đó, một nét độc đáo khác của CTM là trình tấu những tác phẩm của chính mình hoặc theo cách riêng dưới đũa chỉ huy của nhiều thế hệ nhạc trưởng như: Lê Hoàng Khứa, Ngọc Kôn, Trần Vương Thạch, Nguyễn Bách…

Đó là việc làm của ông từ những năm đầu của thập niên 1970 mà cho đến nay số người làm được điều này có lẽ chỉ đếm được trên một bàn tay. Việc các nhà soạn nhạc đương đại trên thế giới sử dụng những nhạc cụ ngoài quy ước để tạo nên những hiệu quả dàn nhạc mong muốn không còn gì là mới lạ nữa, nhưng họ vẫn thường dựa trên một cấu hình dàn nhạc quy ước để tạo nên âm sắc và chiều sâu tốt hơn.

Nét lạ và đẹp của CTM mà Linh mục – Nhạc sĩ Tiến Dũng đã dày công theo đuổi đó là chỉ dựa trên bộ dây để mang đặc tính của orchestra và ưu tiên cho các nhạc cụ tuy bất thường nhưng dễ kiếm và phù hợp với hoàn cảnh riêng.

Ra đời từ khoảng 50 năm trước, đến nay có thể sản phẩm từ CTM vẫn còn lạ lẫm, chưa được nhiều người tiếp nhận nhưng một điều không thể chối cãi là tính sáng tạo và tính dân tộc rất cao trong âm nhạc của Linh mục – Nhạc sĩ Tiến Dũng, người đã khai sinh ra một dàn nhạc Công giáo đúng nghĩa và độc đáo.

TS NGUYỄN BÁCH

>> Hát cộng đồng: Vì sao giáo dân không chịu mở miệng?

The post Từ mô hình nhạc đoàn đến dàn nhạc Công giáo appeared first on Đồng Hành.

Sáng tác “theo cách riêng của mình”

Gọi đặc biệt vì đây là lớp nhạc sau cùng của Cha Tiến Dũng, nơi ngài “rút ruột” để truyền đạt. Nhóm chúng tôi gồm bảy nhạc sĩ thánh ca, gồm tôi, thầy Hoan, LM Nguyên Hòa, Ngọc Kôn, P. Kim, Tiến Linh và Quốc Vinh.

Mỗi người khi đến học đều đã có sáng tác được một số người biết đến. Tuy vậy, tất cả đều như những “học trò ngoan, lần đầu tới lớp” trước sự nghiêm khắc, tâm huyết và uyên bác của cha Tiến Dũng. Không ai dám đến lớp muộn quá năm phút, chỉ trừ thầy Trần Ngọc Hoan được cha nhân nhượng vì ở quá xa thành phố, tận nông trường Củ Chi.

Dấu ấn tình yêu là bài thánh ca được gắn liền với cái tên Ân Đức và cũng là tên đặt cho nhiều album thánh ca của Linh mục Trần Ngọc Hoan.

Cùng học một thầy nhưng mỗi người đều có quá trình tiếp xúc với âm nhạc khác nhau. Năm 1974, sau khi vào Dòng Xitô Phước Sơn, thầy Hoan mới bắt đầu sáng tác “theo cách riêng của mình” chứ chưa được học qua trường lớp hay thầy nào cả.

Ba tháng hè năm 1980, thầy được cho về thành phố học nhạc theo kiểu “học được cái gì hay cái nấy” với các nhạc sĩ Hùng Lân, Viết Chung, Xuân Thảo, Phạm Đức Huyến, thậm chí học cả guitar phím lõm với nghệ sĩ Văn Vĩ. Phải đến năm 1988, thầy mới có duyên đến học cha Tiến Dũng một cách chính quy trong lớp nhạc.

Sau năm 1978, thầy Hoan cùng với 12 anh em trẻ tình nguyện đến nông trường Phạm Văn Cội II (Củ Chi, còn gọi là nông trường Lô 6 hay nông trường Thiên Chúa giáo). Đây là quãng thời gian ấn tượng nhất cho hành trình cuộc đời theo Chúa của Linh mục Ân Đức. Dấu ấn cuộc đời này là lần tuyên khấn trọn đời vào tháng 4 năm 1980.

Như cây sậy yếu đuối vang lên những giai điệu tuyệt vời

Dấu ấn tình yêu được sáng tác nhân dịp lễ tuyên khấn trọn đời của một người anh em cùng dòng với tác giả tại nông trường năm 1985.

Sau khi đọc nhiều lần bài thơ số 1 trong tập Lời Dâng của thi hào Rabindranath Tagore, thần hứng cộng với nhạc hứng đã giúp Ân Đức sáng tác bài thánh ca nổi tiếng này. Hai phiên khúc đầu nói lên dấu ấn của tình yêu Thiên Chúa in đậm trong cuộc đời Kitô hữu nói chung và cuộc sống thánh hiến của người tu sĩ nói riêng.

Ca từ của phiên khúc 3 và điệp khúc là sự khắc họa lại tư tưởng của Tagore: Khi tay Người bất tử âu yếm vuốt ve, trái tim nho nhỏ trong tôi ngập tràn vui sướng, thốt nên lời không sao tả xiết. Tặng vật Người ban vô biên vô tận, nhưng để đón xin tôi chỉ hai tay bé nhỏ vô cùng (Lời dâng số 1, bản dịch của Đỗ Khánh Hoan).

Hình ảnh “cây sáo của Ngài” ở phiên khúc 3 là một hình ảnh rất đẹp trong thi ca của Tagore. Thi hào đã dùng hình ảnh cây sáo sậy để nói về thân phận con người: Chỉ xin để tôi biến đời mình thành bình dị thẳng ngay như chiếc sáo sậy để Người phả đầy âm nhạc vào trong (Lời Dâng, số 7).

Chỉ trong bàn tay của Thượng Đế, nghệ sĩ vĩ đại, thì cây sáo mới vang lên được những giai điệu tuyệt vời. Ân Đức đã cảm thấy không có gì hạnh phúc hơn khi được Thiên Chúa sử dụng đời mình, để như ống sáo bằng cây sậy yếu đuối vang lên những giai điệu theo ý của Người.

Trên nông trường nắng gay gắt như thiêu đốt, nhưng mưa đến cũng bất chợt và sũng ướt. Những cơn mưa lớn làm Ân Đức liên tưởng đến muôn vàn ân huệ Thiên Chúa ban cho con người. Nhưng con người quá giới hạn, với hai bàn tay quá nhỏ bé, không thể nào đón nhận và chứa hết được tất cả hồng ân của Chúa cho dầu đôi tay đã rộng mở. Ý tưởng này đã hình thành nên ca từ nổi tiếng của điệp khúc:

Hồng ân Chúa tràn trề tháng năm
Tay con nhỏ bé đón sao cho vừa.

Tựa đề Dấu ấn tình yêu khá lãng mạn nhưng cũng như đa số các bản thánh ca khác của linh mục Ân Đức, đều liên quan đến đời sống thánh hiến. Tuy nhiều người cho rằng nhạc Ân Đức hợp với giới tu trì hơn nhưng thật ra có không ít người ở cõi tục vẫn rất yêu mến các thánh ca của cha.

TS NGUYỄN BÁCH

>> Sơ Trầm Hương và phút xuất thần viết bài thánh ca “Khi Thái Sơn ngả bóng cuối trời”

The post Linh mục – Nhạc sĩ Ân Đức và bài Dấu ấn tình yêu viết trên nông trường Củ Chi appeared first on Đồng Hành.