Đất nước bước vào giai đoạn mới, có những chuyện nhiều người biết, nhưng chỉ có thể nói đến vào những thời điểm thích hợp. Câu chuyện tôi kể cho các bạn đã xảy ra ở nhiều gia đình, nhiều người. Do vậy cách tiếp cận giản dị nhất là hãy bắt đầu từ gia đình tôi, từ mẹ tôi. Đó là một người phụ nữ bình dị như biết bao người phụ nữ khác ở miền Bắc. Bà mang tên thánh là Maria.

Cô gái xóm đạo đi thoát ly

Mẹ tôi sinh ra trong gia đình Công giáo ở Hà Nội. Ông ngoại tôi là người Tây học, nói thạo tiếng Pháp và là một trong số những người ít ỏi đầu tiên ở Việt Nam hành nghề nhiếp ảnh. Số phận đưa đẩy ông ngoại tôi phiêu bạt về một tỉnh miền Trung du. Ở đây mẹ gặp cha tôi và từ đó bà bắt đầu một cuộc sống thăng trầm theo gia đình nhà chồng.

Cha tôi là con trưởng. Mẹ tôi về làm dâu, ở cùng cha mẹ chồng. Ông nội tôi là một người biết làm ăn nên có phần khá giả. Cũng như những thanh niên khác thời đó, cha mẹ tôi tham gia công việc nhà nước. Cha tôi đi bộ đội. Mẹ tôi tham gia vào đoàn thể như Hội Phụ nữ xã – huyện, Dân công, Bình dân học vụ.

Ngày ấy, những người đi ra khỏi nhà để làm việc nhà nước, bất kỳ việc gì miễn là không ăn cơm nhà thì được gọi là “thoát ly”. Muốn đi lễ thì cũng không có nơi nào mà đi, bởi những năm 1960, nhiều nơi ở miền Bắc, các đình chùa, miếu mạo, nhà thờ đã đóng cửa. Giáo dân chỉ đọc kinh thầm trong nhà.

Ngay cả trong quân đội cũng có tình trạng như vậy, đã có lần vào nửa đêm thay ca gác tôi mới biết anh bạn cùng chiến hào với mình là giáo dân vì bắt gặp anh ấy đang lẩm nhẩm đọc kinh. Anh ấy đã ngã xuống ngay trước cửa ngõ Sài Gòn vào buổi sáng ngày 30-4- 1975, về với Chúa sau khi hoàn thành ổn phận của một công dân miền Bắc.

Sau năm 1975, đất nước chuyển dần từ thời chiến sang thời bình, cuộc sống dần dần lấy lại được cái gọi là “mùa bình thường” như Văn Cao viết trong bài hát Mùa xuân đầu tiên. Trong cái đà dần hồi phục ấy, tôn giáo cũng bắt đầu hồi sinh cho dù rất chậm chạp. Chùa chiền, nhà thờ, các công trình được phục dựng, sơn sửa, không khí tâm linh ấm dần lên lan tỏa đến từng nhà. Không khí cởi mở với tôn giáo, nhất là với Công giáo được ghi nhận nhiều hơn từ sau những năm 1990.

Ngôi nhà có cả bàn thờ Chúa và Phật

Sau năm 1990, khi đi học ở nước ngoài về tôi bất ngờ thấy ở trong nhà mình có bàn thờ Chúa, điều mà chưa bao giờ tôi nghĩ đến. Hỏi ra mới biết mẹ tôi đã trở lại với niềm tin của mình sau mấy chục năm gián đoạn.

Cha tôi là một người cộng sản nhưng không phản đối việc mẹ tôi trở lại với đức tin của mình. Vì thế không ngạc nhiên, trong nhà tôi ngoài bàn thờ Phật, bàn thờ gia tiên thì còn có bàn thờ Chúa.

Tôi là người ngoại đạo, hay nói đúng hơn là vô thần, là nhà khoa học có nghiên cứu ít nhiều về tôn giáo. Với tôi, tôn giáo trong đó có Công giáo, ban đầu đơn thuần chỉ là đối tượng để nghiên cứu, phân tích. Nhưng dần dần tôi có thiện cảm, mối thiện cảm này bắt nguồn từ chính mẹ tôi và sau là những hàng xóm của tôi ở phường 13, quận Phú Nhuận, Sài Gòn (xem bài Nhà khoa học ngoại đạo sống trong xóm đạo).

Tôi biết chắc chắn đức tin và đạo đức Công giáo ảnh hưởng rất lớn đến việc hình thành nhân cách và lối sống của con người trong đạo nhiều lắm. Từ khi sinh ra và lớn lên, suốt hàng chục năm trời tôi chưa thấy mẹ tôi đánh chúng tôi một roi nào. Mẹ tôi cũng chưa một lần nói tục, thậm chí chưa một lần giận dữ theo kiểu “đá thúng, đụng nia” cho dù lũ chúng tôi bảy đứa (bốn trai, ba gái) không phải lúc nào cũng ngoan ngoãn, quan hệ với mọi người thiên hạ đâu phải lúc nào cũng thuận thảo.

Nhà tôi làm nghề ảnh ở phố huyện nên cũng có chút dư dật, được cái mẹ tôi sẵn lòng cho những người khó khăn mượn tiền. Trong số đó có nhiều người mượn rồi xù luôn, thay vì làm ầm ĩ lên thì mẹ tôi lại đến tìm hiểu xem họ làm sao mà rơi vào hoàn cảnh đó để tìm cách trợ giúp.

Mẹ tôi có một niềm tin rất lớn vào lòng tốt của con người. Bà dạy chúng tôi rằng không ai muốn làm người xấu, do hoàn cảnh đưa đẩy mà nên nỗi, khi qua cái đận đó thì họ sẽ tốt trở lại.

Tôi nhớ mãi một chuyện, vào tết năm 1965, làng tôi còn nghèo, mẹ tôi ngược xuôi mãi mới xoay xở được một liễn mỡ lợn để ăn Tết và dự tính còn tằn tiện cho cả năm. Thế mà đêm 29 tết bị mất cắp. Ngày ấy, chuyện như thế là tày đình, công an huyện tìm được người lấy cắp là một người phụ nữ chồng chết, một nách ba con ở cách nhà tôi không xa. Mẹ tôi chạy vạy xin cho người phụ nữ ấy khỏi phải đi tù và biếu luôn liễn mỡ để ăn Tết.

Cách nay chín năm, mẹ chúng tôi đã về với Chúa ở tuổi 83. Khi còn sống mẹ tôi ăn ở với xóm giềng như bát nước đầy, hầu như đám hiếu hỷ, tang ma nào của làng xã mẹ tôi cũng đều có mặt để giúp sức. Có lẽ vì vậy mà khi tiễn mẹ tôi ra đồng có rất đông bà con xóm giềng. Thêm nữa đây là đám tang mà có cả những người đạo Phật và Công giáo đến đọc kinh Phật và tham dự thánh lễ an táng trong nhà thờ.

“Mẹ tôi và nhiều người phụ nữ Công giáo miền Bắc khi xưa là thế”

Sau này có điều kiện đi nghiên cứu, tôi mới thấy chuyện như của mẹ tôi không phải là cá biệt mà khá nhiều ở miền Bắc. Tôi đã dành thời gian suy nghĩ rất nhiều và coi đó là một hiện tượng xã hội diễn ra trong một thời kỳ rất đặc biệt.

Riêng với trường hợp những người như mẹ tôi, chỉ có thể lý giải được là ở họ niềm tin vào sự thiêng liêng rất bền vững, không gì phá vỡ được, đôi khi do hoàn cảnh họ phải tiết chế hành động ra bên ngoài. Nhưng niềm tin thì vẫn nguyên vẹn trong trái tim và khối óc của họ. Niềm tin vào Thiên Chúa là niềm tin của cảm xúc yêu thương, tha thứ. Do vậy nó sẽ đi mãi với những ai khi đã đặt trọn niềm tin vào Đấng Cao Cả.

Mẹ tôi và rất nhiều người phụ nữ Công giáo miền Bắc khi xưa là thế. Họ rất thuần phác và khi họ tin thì giá nào họ cũng trở về.

GS-TS NGUYỄN MINH HOÀ

Nhân đức toả sáng nơi Đức Hồng y Nguyễn Văn Thuận

The post Đức tin qua thăng trầm thời cuộc appeared first on Đồng Hành.

Người dân không giàu, nhưng hiền lành

Phường 13 cũng nổi tiếng là nơi 3 không: Không trường lớp từ mẫu giáo đến trung học, không công viên vườn hoa, không có nhà máy doanh nghiệp nào cả. Do không có mẩu đất dư nào nên trẻ con phải đi học ké phường khác, chơi nhờ nơi khác.

Sau khi thành phố cải tạo kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè, mọi người gọi cái thẻo đất dài như cái thắt lưng chạy dọc kênh là “công viên bờ kè”. Dù nó chỉ vừa vặn có hai hàng gạch chừng 40 cm và một hàng cây xanh giáp biên đường nhưng cũng đủ làm cho dân sướng rơn.

Nói về không gian đô thị như thế là quá nghèo nàn, không đủ chuẩn nào hết trong hệ thống tiêu chí chất lượng sống đô thị về cây xanh, vỉa hè, lòng đường, an toàn cháy nổ, cho dù có ăn gian cách mấy cũng không bao giờ được gọi là khu phố kiểu mẫu.

Tuy vậy, bù lại thì đây lại là khu dân cư rất tử tế. Tôi sống ở đây hơn 20 năm, vậy mà tịnh không thấy có vụ đánh chửi nhau, không có nhậu nhẹt quá chén, không có xì ke ma túy, mà nếu có là người nơi khác thảng qua mang tới, hiếm, thậm chí là không có chuyện ly dị nữa.

Người dân không giàu, nhưng hiền lành, sống có tình nghĩa. Tìm hiểu lịch sử mới biết dân ở đây đa phần là người miền Bắc di cư năm 1954 và tất cả đều theo Công giáo. Sau này do hoàn cảnh kinh tế – xã hội biến động cho nên bắt đầu có các gia đình người khác sống xen cài, nhưng cũng còn đến hơn 80% là hộ gia đình theo Công giáo.

Trong cuộc sống làm sao mà không có chuyện này khác, nhưng bà con biết nhường nhịn, tự thu xếp với nhau, nếu quá đi một chút thì có mấy vị chức sắc đến dàn xếp là mọi chuyện ổn thỏa.

Nhiều nhân sĩ nổi tiếng đến ở

Phường này cũng là một trong những nơi đầu tiên của thành phố khởi xướng phong trào mở hẻm, xén nhà. Mở xong hẻm thành đường, mỗi nhà mất đến 2 mét mặt tiền, nhà ngắn lại nhưng ai cũng vui.

Ông tổ trưởng của tôi, ông Khang mới nghỉ vài năm. Ông bắt đầu làm tổ trưởng từ năm 1975 đến lúc qua 75 tuổi mới xin nghỉ. Chẳng có đồng lương bổng nào, nhưng ông có tinh thần với bà con lắm.

Tôi không tò mò hỏi, nhưng biết đại thể là ông có chân ở trong Ban Hành giáo nên được mọi người rất nể trọng. Ông làm nghề cắt tóc, nhưng già rồi, tay run không còn cầm dao kéo được nữa. Từng ấy năm trời thu đủ các loại tiền của dân mà không tơ hào lấy một xu.

Những nơi có đông bà con Công giáo cư trú thì ngoài tổ chức chính thức của nhà nước ra còn có tổ chức xứ đạo của mình. Tổ chức này cùng bà con đã tạo ra một loại hình tự quản đô thị rất có trách nhiệm. Không biết có phải vì sự tử tế này không mà phường có rất nhiều nhân sĩ nổi tiếng đến cư trú. Có tới ba ông hiệu trưởng, hiệu phó đại học, năm giáo sư, dăm tiến sĩ, vài ba nhạc sĩ, nhà thơ, còn sĩ quan nghỉ hưu, cán bộ trung – cao cấp cũng kha khá.

Thật ra những cộng đồng như thế ở Sài Gòn có nhiều lắm. Cộng đồng người Khmer theo đạo Phật, cộng người người Chăm theo đạo Hồi, cộng đồng người Việt theo Tin Lành, theo Công giáo… Mỗi cộng đồng có những sắc thái riêng về phong tục tập quán, lối sống nhưng điểm chung là họ đều có một đức tin bền vững vào sự tử tế và những điều tốt lành.

Niềm tin này được giáo huấn ngay từ khi còn trong bụng mẹ và nuôi dưỡng khi trưởng thành. Nó như một thứ chất đề kháng lại cái xấu và cảnh tỉnh họ tránh xa những cái tiêu cực luôn rình rập đây đó. Tôn giáo nào cũng răn dạy con người hướng tới điều tốt lành, chả có tôn giáo nào lại khuyến khích con dân của mình làm điều xằng bậy.

Khu phố có những dòng sông lấp lánh

Cứ mỗi buổi chiều, cha con tôi đi bộ từ nhà ra bờ kênh tập thể dục. Bao giờ chúng tôi cũng đi ngang qua nhà thờ Tân Hòa vào đúng 5 giờ kém 5 phút để nghe tiếng dàn chuông ba cái ngân một hồi thật hay và say sưa ngắm nhìn những khuôn mặt phúc hậu của các bà các cô, nét thánh thiện của các em, các cháu đi lễ nhà thờ.

Niềm tin vào những điều cụ thể thật khó bởi nó gắn với cơm áo, lương tiền, giá cả, đúng sai, công bằng. Những chuyện này không bao giờ ổn định, nay đúng mai sai. Thế nhưng niềm tin vào sự tử tế và lương thiện, vào những biểu tượng không cần chứng minh thì ráng mà giữ.

Cũng như đạo diễn điện ảnh Trần Văn Thủy, tôi có niềm tin “Tử tế vốn có trong mỗi con người, mỗi nhà, mỗi dòng họ, mỗi dân tộc. Hãy bền bỉ đánh thức sự tử tế, đặt nó lên bàn thờ tổ tiên hay trên lễ đài quốc gia, bởi thiếu nó, một cộng đồng dù có nỗ lực tột bực và chí hướng cao xa đến mấy thì cũng chỉ là những điều vớ vẩn” (lời trong phim Chuyện tử tế). Một khi niềm tin đời thường đã không có mà niềm tin vào nơi xa thẳm cũng bị hủy hoại thì thật đáng sợ.

Những ngày Noel, đến các khu Công giáo như khu phố tôi ở vào buổi tối sẽ bắt gặp những dòng sông ánh sáng lấp lánh trên trời, ấy là hàng nghìn bóng đèn màu li ti được bà con phủ kín trên đỉnh cao của hẻm tạo ra những dòng sông ánh sáng với nhiều màu khác nhau.

Đèn, hoa lấp lánh giăng khắp các hẻm phố, mỗi điểm giao cắt của hẻm phố là một hang đá có máng cỏ nơi mà Chúa Giêsu sinh ra. Từ một cốt chuyện và cũng chỉ có bấy nhiêu nhân vật thôi, nhưng mỗi nhóm lại sáng tạo ra một “góc thiêng” của mình rất độc đáo. Mỗi năm lại mỗi khác, do vậy mà tạo ra một khung cảnh thật kỳ ảo, phố xá mỗi năm được khoác một tấm áo mới.

Mỗi năm, cha con tôi sung sướng dạo bộ không chỉ một lần qua các dòng sông ánh sáng đó và thong thả bước chân vào Nhà thờ Ba Chuông để cầu nguyện cho mẹ tôi. Mẹ tôi cũng là một người con của Chúa có tên thánh Maria. Cách nay vài năm, mẹ tôi đã về với Chúa.

Một thành phố bình yên, đáng sống được bắt đầu từ mỗi gia đình, mỗi hẻm phố.

GS-TS NGUYỄN MINH HOÀ

>> Nhìn thánh đường hoang vắng bên Tây, lo ngại bên ta

The post Nhà khoa học ngoại đạo sống trong xóm đạo appeared first on Đồng Hành.