Hợp xướng là một nhóm người cùng hát, hay nói cách khác, là một tổ chức gồm các ca sĩ hát chung với nhau trong cùng một nhóm. Theo truyền thống âm nhạc phương Tây người ta phân biệt hai loại hợp xướng: hợp xướng hát trong nhà thờ hay trường học (choir) và hợp xướng biểu diễn trong các nhà hát, phòng hòa nhạc (chorus).

Tuy nhiên sự phân biệt này không rõ ràng vì có những hợp xướng vừa hát trong nhà thờ, vừa biểu diễn ở các nhà hát.

Tại Việt Nam, cũng theo truyền thống, ban hợp xướng thường được gọi bằng hai tên khác nhau: Ca đoàn (danh từ để gọi những ban hợp xướng hát trong nhà thờ) và Hợp xướng (tên gọi chung cho hình thức một nhóm người cùng hát). Ngoài ra, còn phổ biến cách gọi phân biệt theo thói quen: Nhóm hát, nhóm bè, tốp ca, hợp ca.

Thời hoàng kim của hợp xướng phương Tây

Hợp xướng có lịch sử rất cổ xưa. Người Hy Lạp Cổ đại đã biết dùng hợp xướng để hát đệm cho những động tác trình diễn trên sân khấu. Họ gọi nhóm người hát đệm đó là xορός, tương đương với từ chorus của tiếng Latin.

Trong lịch sử âm nhạc phương Tây, loại âm nhạc có ký âm đầu tiên là ca điệu Gregorian. Nó thống trị âm nhạc Công giáo từ đầu thời kỳ Trung đại, thường được dùng để đệm cho các động tác phụng vụ.

Từ đó, hình thành và phát triển nên một loại hợp xướng hát không nhạc đệm trong nhà thờ, nên ra đời các ban hợp xướng a capella kéo dài từ giữa thế kỷ IV đến tận cuối thời kỳ Trung đại. Lúc này xuất hiện một loại hợp xướng mới, có nhiều bè với giai điệu cách đều nhau một quãng nhất định, gọi là lối hát organum.

Sau đó, organum được phát triển thành clausulae, conductus và motet. Đó là những hình thức hợp xướng thống trị âm nhạc thời kỳ Phục hưng (Renaissance) với các tác giả như Palestrina, Orlando di Lasso và Tomás Luis de Victoria.

Đến thời kỳ Baroque, nhạc hợp xướng được phát triển hơn với Claudio Monteverdi và Heinrich Schütz hình thức a cappella lẫn loại có nhạc đệm. Sau đó gần một thế kỷ, Johann Sebastian Bach đã xuất hiện như một nhà soạn nhạc ưu tú, cách riêng về âm nhạc Công giáo với các thể loại hợp xướng như: cantata, motet và passion.

Bach còn nổi tiếng với nhiều bản hợp xướng theo hình thức chorale. Có thể nói đây là thời kỳ hoàng kim của nhạc hợp xướng, cách riêng hợp xướng Công giáo.

Từ đó đến nay, về lý thuyết, tuy tồn tại hai loại hợp xướng choir và chorus nhưng trong thực tế không có sự phân biệt rõ ràng về tên gọi giữa loại hợp xướng nhà thờ và hợp xướng thế tục. Điều đó cho thấy phạm vi hoạt động của hợp xướng ngày càng được mở rộng hơn trước.

Thuở ban đầu của hợp xướng Việt Nam

Theo tài liệu Thánh nhạc và đời sống đức tin của Dân Chúa tại Việt Nam 50 năm qua do Ủy ban Thánh nhạc trực thuộc Hội đồng Giám mục Việt Nam soạn thảo nhân dịp mừng Năm Thánh 2010 của Giáo hội Việt Nam, kỷ niệm 50 năm thành lập Hàng Giáo phẩm Việt Nam, Ca đoàn là một danh từ mới (khoảng sau Công đồng Vaticano II) để chỉ hoạt động trong quy mô của một ban hát nhà thờ để hát phụng vụ (tức ban hợp ca hay hợp xướng của Giáo hội Công giáo).

Cũng theo tài liệu này, “Trước kia, những nhóm hát trong nhà thờ này được gọi là hội hát hay ban ca vịnh… Ca đoàn bao gồm những người được chọn ra từ cộng đoàn; họ là những người có khả năng âm nhạc cần thiết giúp cộng đoàn tập hát và nâng đỡ cộng đoàn trong khi ca hát trong những phần mà khả năng cộng đoàn chưa vươn tới được”.

Chưa có tài liệu nào cho biết rõ ban hát (hay ban hợp xướng) ở các họ đạo Việt Nam được hình thành từ lúc nào. Tài liệu trên đây chỉ nhấn mạnh vào sự ra đời của các nhạc đoàn và hoạt động sáng tác của các nhạc sĩ Công giáo. Theo chúng tôi, những sáng tác ấy sẽ mãi mãi được nằm trong tủ sách hay ký ức nếu không có người thể hiện, đó là những ca đoàn hoặc độc lập, hoặc gắn liền với các nhạc đoàn này.

Cụm từ “ca đoàn” không khác gì “singer group” hay “vocal group”. Trong khi đó “ban hợp xướng” là một thuật ngữ chuyên ngành như “choir” “chorus”.

Từ những ca đoàn ban đầu như thế, hợp xướng Công giáo phát triển nhanh chóng và đóng góp đáng kể vào hoạt động hợp xướng Việt Nam, cả về số lượng lẫn chất lượng.

Cho đến nay, khi nhắc đến loại hình hợp xướng, giới chuyên môn của âm nhạc thế tục đều nhìn nhận rằng có một truyền thống hợp xướng mạnh mẽ và lâu năm trong các ca đoàn Công giáo. Bên cạnh đó, do yêu cầu khách quan, hiện tượng ca đoàn tham gia vào các hoạt động hợp xướng thế tục ngày càng nhiều (những liên hoan hợp xướng, các chương trình biểu diễn thánh ca Giáng sinh trong môi trường thế tục…).

Cũng như trên thế giới, càng ngày càng không có sự phân biệt rạch ròi giữa “choir” và “chorus”. Hơn nữa, khi hòa mình vào xã hội, có một yếu tố cần được giới Công giáo quan tâm nhiều hơn đó là tính truyền giáo. Hát có thể là một phương tiện truyền giáo tốt.

Đây là cơ hội để chúng ta biến đổi môi trường quanh mình. Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết để biến đổi thành công là hòa mình vào môi trường chúng ta đang sống và làm việc. Muốn hòa mình, trước hết phải tự phá bỏ ranh giới (như tên gọi riêng, quy định hay luật lệ cục bộ,…).

Nhiều người cho rằng tên gọi “ca đoàn” là của riêng hợp xướng Công giáo, để phân biệt đạo và đời. Đây chính là ranh giới cần phá bỏ. Tại sao chúng ta không gọi “Ban hợp xướng Suối Việt” thay cho “Ca đoàn Suối Việt”? Tại sao chúng ta cứ muốn làm rõ “của đạo” với “của đời”? Ngoài chuyện tự cô lập mình với môi trường xung quanh, theo chúng tôi, tên gọi “ca đoàn” còn không mang tính âm nhạc chuyên nghiệp bằng “ban hợp xướng”.

Cách đây hơn 18 năm, trong âm nhạc thế tục, chúng tôi có đề nghị không nên dùng từ “nhạc viện” để gọi “conservatory” vì chưa chính xác so với nguồn gốc của thuật ngữ này. Nhiều người trong giới chuyên môn của thành phố đã phản ứng, cho rằng “nhạc viện” là thuật ngữ có truyền thống lâu đời.

Ngày nay, có hai trong số ba conservatory của cả nước đã bỏ tên gọi “nhạc viện” mà thay bằng “học viện âm nhạc”. Thiết tưởng từ bỏ truyền thống là một điều không dễ, nhưng nếu cần và có lợi thì nên can đảm, nhanh chóng thay thế.

TS NGUYỄN BÁCH

>> Bài thánh ca gây nhiều tranh cãi về thần học

The post Nên gọi là CA ĐOÀN hay BAN HỢP XƯỚNG? appeared first on Đồng Hành.

Người duy nhất được đào tạo chính quy, bài bản

Chúng tôi chưa tìm thấy tài liệu nào về thời điểm sáng tác ra bài thánh ca Từ vực sâu (ý Thánh vịnh 129, De profundis, tên gốc là Ở dưới vực sâu), chỉ nghe Đức Cha Micae Hoàng Đức Oanh, nghĩa tử của Cha Vinh cho biết bản thánh ca này đã từng được viết tại Pháp để chuẩn bị đón tiếp phái đoàn Việt Nam sang dự hội nghị Fontainebleau vào năm 1946.

Đây là một tác phẩm hợp xướng đúng nghĩa với phần điệp khúc 4 bè có kiểu liên kết hợp âm rất lạ so với âm nhạc truyền thống châu Âu và phần phiên khúc hai bè.

Gọi là đúng nghĩa còn bởi vì ngay từ nhịp đầu tiên, tác giả đã sử dụng bè cantus firmus (bè giai điệu ổn định, thường là giọng Baryton hay Tenor) của lối sáng tác motet (một loại thánh ca đa âm thời Phục hưng) để diễn ca từ Thân lạy Gia-vi.

Còn trong toàn bài là kiểu xây dựng giai điệu nhiều bè không dùng vạch nhịp, đặc điểm chính của âm nhạc Phục hưng. Một bản hợp xướng không dài nhưng đầy chất học thuật. Như vậy, chắc chắn tác phẩm này phải được viết trước năm 1946.

Ở bài viết Từ hai bài thánh ca Giáng sinh Việt đầu tiên (Tạp chí Đồng Hành số 27), chúng tôi có đề cập đến sáng tác Nửa đêm mừng Chúa ra đời (Linh mục Phaolô Đoàn Quang Đạt) ra đời khoảng trước năm 1913 và có thể coi là “bài thánh ca hợp xướng Giáng sinh hoàn toàn Việt Nam đầu tiên”.

Thế nhưng, xét về đặc điểm của thể loại nhạc hợp xướng thì chưa thể gọi đó là một bản hợp xướng đích thực. Trong khi đó, những sáng tác vốn được coi là “thành quả sáng giá nhất của âm nhạc Việt Nam thời kỳ 1945 – 1954” (Âm nhạc Việt Nam – Tiến trình và thành tựu, Viện Âm nhạc, 2000) và thường được trình diễn theo kiểu hợp xướng thì chỉ là những ca khúc được soạn thêm phần hát 2, 3 bè ở điệp khúc như Chiến sĩ Sông Lô (Nguyễn Đình Phúc, 1947), Du kích Sông Thao (Đỗ Nhuận, 1948).

Cũng theo các tác giả của công trình trên, “Năm 1948 là thời điểm ra đời của ba tác phẩm giống nhau về quy mô và phương thức diễn xướng: Đông Nam Á châu, Ngọn cờ dân chủ của Lưu Hữu Phước và Trường chinh ca của Lương Ngọc Trác. Đứng về đặc điểm thể loại thì dường như đây là những bản hợp xướng đích thực, loại hợp xướng chia bè, chia nhánh trong âm nhạc 1945 – 1954” (Sđd, tr. 240).

Như vậy, các bản hợp xướng này chắc chắn ra đời sau Ở dưới vực sâu của Cha Vinh và có những giới hạn về học thuật nên chỉ “dường như là những bản hợp xướng đích thực”, như trường hợp của Nửa đêm mừng Chúa ra đời ở khoảng 30 năm trước.

Tuy không phải là người Việt Nam đầu tiên vào học ở Học viện âm nhạc quốc gia Paris (Conservatoire de Paris) như Thái Thị Lang (1932 – 1935), nhưng Linh mục – Nhạc sĩ Gioan Lasan Nguyễn Văn Vinh đã tốt nghiệp Khoa Sáng tác, Hòa âm đồng thời học về violin và piano tại đây vào năm 1944.

Như vậy, trong số những nhạc sĩ có sáng tác hợp xướng hoặc “được coi như hợp xướng” đầu tiên của âm nhạc Việt Nam, Cha Vinh là người duy nhất được đào tạo chính quy, bài bản. Với lòng yêu nước và tinh thần dân tộc sâu đậm, Cha Vinh đã trở về quê hương sau khi tốt nghiệp. Đây là lúc ra đời những bản hợp xướng Công giáo bất hủ khác của cha.

Xứng đáng được coi là bản cantata đầu tiên của âm nhạc Việt Nam

Mở đường phúc thật là tác phẩm hợp xướng lớn nhất trong số khoảng 50 sáng tác thánh ca do Cha Vinh viết hoặc hòa âm và được nhắc đến nhiều sau Ở dưới vực sâu của Cha Vinh.

Sáng tác này gồm nhiều phần, xứng đáng được coi là bản cantata đầu tiên của âm nhạc Việt Nam, chỉ khác là không có phần nhạc đi kèm (cantata là một hình thức thanh nhạc lớn, gồm nhiều chương, giới chuyên môn thường gọi là “đại hợp xướng”).

Nội dung của tác phẩm này khá lớn, đề cập đến cả lịch sử cứu độ nhưng với Chúa Giêsu là trung tâm như The Messiah của G. F. Haendel. Nhưng điểm độc đáo của Mở đường phúc thật là sự đối nghịch giữa Lòng Chúa thương xót và lòng kiêu ngạo “vỗ bụng rốn giời là đây” của con người.

Trong một cuộc rước kiệu Thánh Thể được tổ chức tại Hà Nội vào năm 1958, Cha Vinh đã cho tập và trình diễn nhiều bài thánh ca trong đó có Mở đường phúc thật.

Theo Nhạc sĩ Trần Văn Luân, nghệ sĩ đệm đàn organ hiện nay của Nhà thờ lớn Hà Nội (cha
của anh, nhạc sĩ Trần Văn Bính, cùng thời với cha Vinh và cùng là con thiêng liêng của “cố
Hương”, tức linh mục Depaulis), tuy lúc đó anh mới khoảng bốn, năm tuổi nhưng vẫn nhớ như in những ngày tập và trình diễn Mở đường phúc thật với ban hợp xướng khoảng 200 người.

Hơn 60 năm qua, tác phẩm này vẫn còn giữ nguyên giá trị của nó bởi lúa và cỏ lùng vẫn còn tồn tại. Về nghệ thuật âm nhạc, trong Mở đường phúc thật, Cha Vinh đã phối hợp nhiều thủ pháp sáng tác khác nhau với cách viết đa âm để giải quyết vấn đề dấu giọng, một trở ngại của tiếng Việt trong âm nhạc nhiều bè.

Những sáng tác hợp xướng khác của Cha Vinh cũng rất giá trị tuy không có quy mô lớn vì được viết để sử dụng trong phụng vụ:

• Tận hiến (thơ: Phan Sang, nhạc: Nguyễn Văn Vinh) là một bản chorale lớn (dài 60 nhịp) không theo hình thức chorale truyền thống (32 nhịp, 4 câu theo cấu trúc AABA), không theo luật câu nhạc cân phương và gồm nhiều hợp âm át phụ (secondary dominant) dẫn đến nhiều dấu hóa bất thường và nhiều lần chuyển thể nhưng rất tự nhiên và dân tộc tính.

• Lạy Cha có phần điệp khúc hợp xướng như một motet nhỏ với bè cantus firmus được giao cho giọng Bass.

• Tâm tôi vang một khúc ca là một bản hợp xướng có phần hòa âm đậm nét dân tộc bằng cách sử dụng những hợp âm treo (sus4, sus2, hợp âm 7 với quãng 6 treo), là một thủ pháp sáng tác mà những nhạc sĩ khí nhạc Việt Nam sau này hay dùng tới.

• Lạy Nữ Vương Thiên đàng (sáng tác: Hùng Lân, hòa âm: Nguyễn Văn Vinh) là hợp xướng 3 bè với thủ pháp tạo tiếng vang vọng (echo) “Alleluia” ở cuối câu, do bè nam đảm nhiệm.

Khi về nước sau thời gian du học, Cha Vinh không chỉ hoạt động sáng tác riêng mà còn giúp đỡ, cộng tác với nhiều nhạc sĩ Công giáo khác. Đặc biệt, cùng với nhạc sĩ Hùng Lân, Cha Vinh đã viết vở tôn giáo nhạc kịch David.

Đây là vở nhạc kịch đầu tiên của âm nhạc Việt Nam (không với nghĩa “opera” của châu Âu). Trong số bạn đồng nghiệp, “học trò của cha” có nhiều người đã trở thành những nhạc sĩ Công giáo hàng đầu, những người thầy âm nhạc cho nhiều thế hệ nhạc sĩ sau này. Nếu gọi là Cha Vinh “thầy của các thầy âm nhạc” có lẽ không gì là quá đáng.

TS NGUYỄN BÁCH

>> Cuộc đời Cha chính Vinh: Đậu nhất cuộc thi violon Pháp

The post Linh mục Nguyễn Văn Vinh: Người viết hợp xướng và nhạc kịch đầu tiên của Việt Nam appeared first on Đồng Hành.