Một cung giọng mang hồn cốt Việt

Với Ngắm 15 sự thương khó, có lẽ Đức Cha Lorenso Chu Văn Minh là người đầu tiên chú ý đến việc ký âm và tìm ra nguyên tắc cung ngắm Triều và cung ngắm Dòng để duy trì truyền thống đạo đức tốt đẹp của giáo dân.

Qua bản ký âm theo nốt nhạc Đô Rê Mi đã cho thấy Ngắm 15 sự thương khó lấy màu sắc của hợp âm thứ (minor chord) làm nền tảng cho việc xây dựng giai điệu. Sự khác nhau giữa hai cung ngắm Triều và Dòng là ở cách tổ chức cấu trúc hợp âm thứ này mà thôi.

Lớn lên từ truyền thống đạo đức tốt đẹp của Giáo họ La Phù có lịch sử gần hai trăm năm thuộc Giáo xứ Đông Lao, Tổng Giáo phận Hà Nội, cũng như thấm nhuần cung giọng Ngắm 15 sự thương khó của các cụ đã cho chúng tôi bước đầu khẳng định, âm điệu được dùng làm nền tảng cho các cung ngắm là hợp âm thứ bồi âm chứ không hẳn là hợp âm thứ vang trên đàn organ hiện nay.

Âm điệu này giống với âm điệu của bài Hát nói trong Ca trù mà chúng tôi đã viết trong tập luận án về Âm nhạc Ca trù tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Nói như Nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát thì đó là một hợp âm ngả về thứ nhưng sáng hơn hợp âm thứ của nhạc châu Âu.

Nếu điều này là đúng thì như vẫn còn ghi trong lịch sử, từ thế kỷ XV, Hát Cửa đình – Ca trù đã là một bộ môn nghệ thuật hoàn chỉnh, luôn gắn với các ngôi đình làng ở Bắc Bộ.

Ghi chép sớm nhất từ Lê Đức Mao (1462-1529) là trong lễ hội đầu xuân cầu phúc tại đình Đông Ngạc, Từ Liêm, Hà Nội đã dùng trống chầu cho việc đánh giá đào, kép hát hay múa giỏi.

Nghệ thuật này cũng đã thâm nhập vào hầu hết các lĩnh vực văn hóa tinh thần của người Việt. Nguyễn Hồng Dương cho biết trong cuốn Nghi lễ và lối sống Công giáo trong Văn hóa Việt Nam bài Hát nói trong Ca trù được dùng cho Lễ và Vãn Dâng hoa ở Kim Sơn, Ninh Bình.

Mộc mạc, có tính cộng đồng

Từ thời cổ đại, các nhà vật lý đã tìm ra qui luật âm thanh qua hệ thống bồi âm, còn gọi là hệ âm của Trời. Hệ âm này mang tính vĩnh cửu, tác động lên mọi sinh vật trên trái đất. Nhờ đó đã gợi mở việc tìm đến âm hưởng trong sáng, thuận tai trong nhạc châu Âu thế kỷ XVI mà ta được biết qua nhà soạn nhạc và lý thuyết âm nhạc người Ý Gioseffo Zarlinô (1517-1590) hay qua phong cách hợp xướng không đàn đệm Palextrina (Gio vanni Pierluigi da Palestria, 1525-1594).

Ngắm 15 sự thương khó là một minh chứng cho sự hội nhập văn hoá từ các vị thừa sai qua các thế hệ người Công giáo Việt Nam.

Thời Trung đại, luật âm nhạc còn cấm sử dụng các quãng nhạc tam cung (triton), tức quãng 4 tăng, 5 giảm vì đó là những quãng âm không hòa hợp, quãng âm của ma quỉ. Do vậy, Cung giọng trong Ngắm 15 sự thương khó lấy hợp âm thứ nhưng trong sự hòa hợp với quãng âm của Trời cũng như chịu sự chi phối từ bối cảnh văn hóa bản địa để xây dựng giai điệu là điều dễ hiểu.

Một điều cũng rất đáng chú ý là nếu trong âm nhạc châu Âu từ thế kỷ XVI, màu sắc của hợp âm trưởng thường được các nghệ sĩ khai thác để biểu thị cho tinh thần lạc quan, sự chiến thắng của lý trí thì trong cung giọng Ngắm 15 sự thương khó, màu sắc của hợp âm thứ lại được dùng để biểu lộ sự sầu thương của những con người vốn trọng cái tình hơn cái lý.

Tuy nhiên, khảo sát một số bài ngắm ở các cuộc gặp gỡ và giao lưu nghi thức ngắm nguyện của các giáo tỉnh miền Bắc từ năm 2013 – 2018 đăng tải trên trang youtube vẫn còn thấy, bên cạnh những cung giọng ngắm như Đức Cha Lorenso Chu Văn Minh tổng kết thì vẫn còn quá nhiều sự phong phú đến nỗi không biết đâu mà định liệu nếu nhìn cả vào những lời bình luận (comment) khen chê trong đó.

Thậm chí, ở đâu đó còn dùng organ đề đàn các bài ngắm. Vậy đó có phải thuộc về phạm trù “bình dân”, thiếu chặt chẽ hay có phần tùy tiện? Nếu không thì đâu là nền tảng, cơ sở thay cho những điều đã trình bày? 

Ngoài ra, ngôn ngữ Việt nói mà như hát nên khi bị khép vào và luyến láy theo hợp âm đã tạo nên sự ngang ngang, đều đều. Điều này cũng thật trùng khớp với tính chất của nhạc Bình ca, dễ thấm, giản dị, mộc mạc, có tính cách cộng đồng được sử dụng nhiều trong các nghi lễ Công giáo.

Có lẽ vì thế mà Cung giọng trong Ngắm 15 sự thương khó dễ được phổ biến và duy trì trong công đồng tín hữu mà không cần bất cứ một bản ghi chép nào.

Thật vậy, sống đạo bằng chính tâm hồn, tính cách và truyền thống văn hóa của người Việt là con đường trường tồn với thời gian mà Ngắm 15 sự thương khó là một trong nhiều minh chứng cho ý tưởng hội nhập của các vị thừa sai qua sự nối tiếp của các thế hệ người Công giáo Việt Nam.

Đó cũng là tinh thần được cổ võ trong Thư mục vụ của Hội đồng Giám mục Việt Nam: “Sống phúc âm giữa lòng dân tộc để phục vụ hạnh phúc của đồng bào”.

TS NGUYỄN HIỀN ĐỨC

>> Ngắm 15 sự thương khó: Đức tin kết tụ trong văn hóa Việt

The post Tính âm nhạc trong Ngắm 15 sự thương khó appeared first on Đồng Hành.

Trong bầu không khí của lễ hội dân gian

Dân gian lưu truyền câu Tháng Giêng ăn tết ở nhà/ Tháng Hai ngắm đứng/ Tháng Ba ra mùa đã cho thấy Ngắm 15 sự thương khó đã đi sâu vào nếp sống, nếp nghĩ của cộng đồng người Việt.

Và cũng thật trùng khớp khi cái bầu không khí thương khó ấy mà dân gian quen gọi là Mùa Thương Khó lại gắn với thời tiết ẩm ướt, lầy lội, xám xịt, với hoạt động mùa vụ cùng các lễ hội dân gian. Nếu trong những ngày này, nhiều đình, đền ở các làng xã mở lễ hội tưởng nhớ, ca tụng công đức của các bậc thần linh, cầu mong cho một năm nhiều phúc lộc, mưa thuận gió hòa thì với cộng đồng tín hữu lại là khoảng lặng để thanh luyện đời sống, sám hối, củng cố đức tin qua việc tưởng niệm cuộc khổ nạn của Đức Giê-su để cứu chuộc nhân loại.

Nếu trong các lễ hội dân gian có cung nghinh, có đọc văn tế và không thể thiếu tiếng chiêng, trống, dàn nhạc bát âm khi cử hành các nghi thức bởi sự dẫn động của âm nhạc được coi là khởi nguồn của sự bình yên, an vui, sự hòa hợp Thiên – Địa – Nhân thì việc tổ chức Ngắm 15 sự thương khó cũng là một sự kết tụ đức tin trong bầu khí dân gian ấy.

Chuyển tải Kinh Thánh bằng nghệ thuật dân gian

Về mặt nội dung, Ngắm 15 sự thương khó dùng loại hình nghệ thuật dân gian để chuyển tải Kinh Thánh mà ở đây Sự Thương khó Đức Giê-su Ki-tô.  Chính các cha Dòng Tên đã sáng tạo dựa theo hình thức kịch phụng vụ. Hình thức này có trong truyền thống Giáo hội, gọi là liturgical drama (tiếng Anh), hay drama liturgique (tiếng Pháp).

Sử dụng ngôn từ thuộc phạm trù của “lòng đạo đức bình dân”, Ngắm 15 sự thương khó đến nay vẫn được tuân thủ trước sau như một giúp các tín hữu dễ dàng tiếp cận và thông dự vào đời sống thiêng liêng.

Cha Alexandre de Rhodes (1591-1660) viết trong Lịch sử Đàng Ngoài như sau: “Để cho họ khỏi bị thiệt thòi, thì chúng tôi đã chia các mầu nhiệm thương khó làm 15 đề tài chính. Cứ sau khi đọc chung mười kinh chuỗi hạt thì ngắm một đoạn và suy niệm một trong 15 sự thương khó, sau mỗi lần như thế thì lại tắt một trong 15 ngọn nến sáng theo tục lệ trong giáo hội Roma. Trong nghi lễ, họ khóc lóc, kêu gào và rên rỉ tỏ lòng thương mến những thống khổ và cái chết của Chúa Cứu Thế, người lân cận cũng đến nghe”.

Do vậy, chúng ta không lạ gì khi vẫn còn thấy một số mạch văn có cách diễn đạt mang tính hư cấu, không dựa vào chứng liệu trong Kinh Thánh. Chẳng hạn ở ngắm thứ VI: “Bấy giờ nó lột áo ra, liền trói chân tay vào cột đá, đoạn lấy chà gai cùng dây gia và lòi tói sắt đánh cả và mình Đức Chúa Giê-su dư 5.000 đòn cho nên nát hết thịt ra, xem thấy xương chẳng còn nơi đâu lành, mặt mũi chẳng còn hình tượng người như trước nữa”.

Xưa kia ngắm là đặc quyền của các chức việc

Về mặt nghi thức, Ngắm 15 sự thương khó diễn ra vào chiều tối các ngày thứ Hai, thứ Tư, thứ Sáu trong Mùa Chay nhưng được tổ chức trọng thể vào Tuần Thánh là tuần cao điểm của việc tưởng niệm Chúa Giê-su tử nạn trước khi bước vào lễ vọng Phục sinh, tối thứ Bảy.

Xưa kia, viên chức (người ngắm) mặc áo thụng mầu thanh thiên, đầu đội khăn xếp, chân đi hài đứng ngắm trước bàn thờ, còn gọi là Ngắm đứng hay Ngắm Đại thể phân biệt với Ngắm ngồi hay Ngắm đơn.

Tiến cử viên chức lên Ngắm là một đoàn rước từ cuối nhà thờ, được dẫn đầu bởi một người cầm trống khẩu điểm ba tiếng, ha nhặt một khoan. Đi sau là bốn đến sáu người cùng hai bồi tế chia hai hàng cầm bát bảo.

Khi đến bàn ngắm đặt ở vị trí rước lễ thì bồi tế gõ mõ để viên chức bái quì. Cũng với đó là một hồi chiêng trống, nhịp trắc nổi lên. Viên chức ngắm thì người cầm trống khẩu (còn gọi là trống ấm đám) gõ ba tiếng, hai nhặt, một khoan.

Ngắm xong, chiêng trống, trắc gõ một hồi. Bồi tế gõ mõ, đoàn rước đi xuống. Giáo dân đọc kinh, chú giúp lễ tắt một ngọn nến trên vì kèo nơi bàn ngắm.

Hiện nay, tùy từng nơi, từng điều kiện mà tổ chức và việc ngắm không còn là đặc quyền dành cho các ông, những chức việc trong hội đoàn, người có công lao, danh vọng mà có tham gia của các bà. Trang phục cũng chỉ là áo dài trắng. Chiêng, trống, trắc cũng có phần hạn chế hơn.

Thi ngắm như hội ở đình làng

Vào những ngày cuối của Tuần Thánh, một vài giáo xứ hoặc giáo phận còn tổ chức thi ngắm, gọi là Ngắm nhân tài. Như thường lệ thì trong khi Ngắm nhân tài có giám khảo cầm trống bình phẩm. Nếu viên chức ngâm nga hay, giám khảo điểm trống khen thưởng. Nếu mắc các lỗi như không cúi đầu, không bái gối khi đọc Danh Thánh Chúa thì nhắc bằng cách gõ nhiều lần vào tang trống.

Sau buổi thi những người đoạt giải sẽ được xướng danh, thưởng tiền, gạo, mang về cho họ, cho con vui. Hình thức này giống như cuộc thi Hát Ả đào – Ca trù trong các phiên chầu tại đình làng ngày xưa mà Nguyễn Đôn Phục đã viết trong bài Khảo luận về Hát Ả đào:

“Cuộc thi Ả đào cũng là một cuộc vui chung trong xã hội, mà cũng là một cuộc cổ xúy về lòng danh dự, tiến ích về phần nghề nghiệp cho các Ả đào… Dân thì cử lấy một người đại biểu, đội mũ chầu, mặc áo chầu, lên cầm chầu. Người đại biểu thì nên kén lấy những người thông hiểu âm nhạc”.

Như vậy, trong một bầu khí nhuốm mầu bi lụy, xót thương – tưởng niệm Chúa Giê-su khổ nạn chuộc tội cho thiên hạ lại cho thấy một hình thức chuyển tải thật sinh động, sáng tạo nhưng không xa lạ với truyền thống, tâm lý, tính cách, đúng như cuộc sống con người Việt.

Dĩ nhiên, bên cạnh Ngắm 15 sự thương khó, trong ngày thứ Sáu Tuần Thánh còn có các hoạt động khác nữa như Tháo đanh, Táng xác, Đọc đoạn, Than mồ tựa nghi thức Hèm, tái diễn lại thánh tích Thành Hoàng trong các làng xã Việt Nam.

TS NGUYỄN HIỀN ĐỨC

>> Tính âm nhạc trong Ngắm 15 sự thương khó

The post Ngắm 15 sự thương khó: Đức tin kết tụ trong văn hóa Việt appeared first on Đồng Hành.